التعريف بكتاب «في العشق» بترجمة آرش نراقي

كتاب «في العشق» مشتمل على ترجمة طائفة من المقالات الفلسفية المهمة حول العشق، أو بتعبير أدق «العشق المجازي»، أي العشق الرومانسي أو الإروتيكي بين البشر. مؤلفو هذه المقالات هم من الفلاسفة البارزين في تقليد الفلسفة المعاصرة، مفكرون أمثال مارثا نوسباوم، وروبرت سولومون، ولورنس توماس، وأنيت باير... يسعى كل منهم إلى تحليل تجربة العشق الإنساني وفحصها فلسفياً من زاوية خاصة.

  عشق‌هايى كز پى رنگى بود / عشق نبود عاقبت ننگى بود

    (مثنوى، 1/ 205)

    شاد باش اى عشق خوش سوداى ما / اى طبيب جمله علت‌هاى ما

    اى دواى نخوت و ناموس ما / اى تو افلاطون و جالينوس ما

    (مثنوى، 1/23ـ 24)

    «اگر عشق و دوستى را نابود كنيم ديگر چه چيز خواستنى‌اى در دنيا مى‌ماند»

    ديويد هيوم

إن اختلاف العالم الجديد عن العالم القديم وتميزه عنه يظهران من وجوه عديدة، من بينها يمكن الإشارة إلى النظرة المختلفة لهذين العالمين إلى العشق. ففي العالم التقليدي، لم يكن العشق الذي يكون متعلَّقه إنساناً (العشق الرومانسي/الأرضي) مطلوباً لذاته، بل كان عشقاً مُجازاً إذا ما قاد الإنسان إلى العشق الحقيقي ومنبع الجمال، وإلا عُدَّ «عشقاً شهوانياً» ونُهي عنه. البيت الأول الذي أوردناه من مولانا في صدر هذا المطلب يصف هذه النظرة وصفاً جيداً. أما البيتان التاليان فهما تمجيد للعشق الإلهي؛ العشق الذي هو منقذ روح الإنسان ونفسه. وفي العالم الجديد، فإن أهم تحول حدث في حقل معرفة العشق قياساً إلى العالم القديم هو تغلب العشق المجازي على العشق الحقيقي. بعبارة أخرى، «إن معرفة العشق عند القدماء كانت عموماً تُصَدِّر ’العشق الحقيقي‘ أو ’العشق الإلهي‘، وتنظر إلى العشق المجازي بعين التحقير، أو تعتبره مجرد وسيلة (ولو قيّمة وحتى لا بديل عنها) للوصول إلى العشق الحقيقي. أما في معرفة العشق في العالم الحديث، فالعشق الحقيقي هو نفسه ما كان يُعتبر مجازياً في نظر السابقين» (1390: 20). والاقتباس الذي أوردناه من هيوم أعلاه يعبّر عن هذه الرؤية.

وجاء في توضيح الناشر للكتاب: لعل أهم تحول حدث في حقل معرفة العشق في العالم الجديد هو تغلب العشق المجازي على العشق الحقيقي. إن معرفة العشق عند القدماء كانت عموماً تُصَدِّر ’العشق الحقيقي‘ أو ’العشق الإلهي‘، وتنظر إلى العشق المجازي بعين التحقير، أو تعتبره مجرد وسيلة (ولو قيّمة وحتى لا بديل عنها) للوصول إلى العشق الحقيقي. أما في معرفة العشق في العالم الحديث، فالعشق الحقيقي هو نفسه ما كان يُعتبر مجازياً في نظر السابقين.

هذا الكتاب مشتمل على ترجمة طائفة من المقالات الفلسفية المهمة حول العشق، أو بتعبير أدق، «العشق المجازي»، أي العشق الرومانسي أو الإروتيكي بين البشر. مؤلفو هذه المقالات هم من الفلاسفة البارزين في تقليد الفلسفة المعاصرة، ويسعى كل منهم إلى تحليل تجربة العشق الإنساني وفحصها فلسفياً من زاوية خاصة.

يبدأ الكتاب بمقدمة موجزة ومفيدة بقلم المترجم. سعى نراقي في هذه المقدمة إلى تصوير نظرة القدماء إلى «العشق الحقيقي» و«العشق المجازي» في الثقافة الإسلامية، بما في ذلك وبشكل أكبر في مجال العرفان الإسلامي، وبيان علاقتها بالحكمة اليونانية. وهو يعتقد أن «فهم العارفين والحكماء المسلمين لماهية العشق ومراتبه كان متأثراً بالحكمة اليونانية، وخصوصاً آراء أفلاطون»؛ وبشكل خاص، كانت خطبة سقراط وخطبة أريستوفان في رسالة «المأدبة» مؤثرتين في معرفة العشق عند العارفين المسلمين. «ففي هاتين الخطبتين، طُرح نموذجان مختلفان لماهية العشق، والتوتر بين هذين النموذجين يظهر حتى في تصورنا اليوم للعشق».

مطالب این كتاب از این رو جالب است كه انتخاب مقالات معطوف به آرای فیلسوفان و نظریه پردازانی درباره‌ی عشق است كه اغلب گرایش به فلسفه تحلیلی و فلسفه پراگماتیستی دارند. عاشقی و عشق ورزی كه از سنخ احوالات وجودی و عینی آدمی است، در دنیای سنتی بیشتر مورد امعان نظر عرفا و شاعران بود تا فیلسوفان و متكلمانی كه درگیر استدلال های عقلانی و صغری و كبرای منطقی بودند و در فلسفه غرب نیز این فیلسوفان اگزیستانسیالیست بودند كه احوالات آدمیان و زیروزبر شدن های وجودی را مورد نظر قرار می دادند، اما در این كتاب فیلسوفان تحلیلی هستند كه عاشقی و عشق ورزی را متعلق تحلیل های فیلسوفانه خود قرار داده اند.

ون كه مقالات انتخاب شده ناظر به نظریه فیلسوفان معاصر آمریكایی است برای اینكه نظرات عارفان سنت اسلامی و ایرانی جایشان در مقالات خالی است مترجم در مقدمه ای كه نوشته تلاش كرده هرچند به اختصار برخی از نظرات عرفای ایرانی را درباره‌ی عشق به خواننده معرفی كند.

مارتا نوسباوم در مقاله "خطابه آلکیبیادس: قرائتی از رساله مهمانی افلاطون" تحلیلی تازه از این رساله عرضه می‌کند که غالباً از چشم افلاطون‌شناسان پنهان بوده است. "فضیلت عشق (اروتیک)"، به قلم رابرت سالومون، دومین مقاله کتاب است. سالومون در این مقاله به دفاع از عشق انسانی در برابر نقدهای فیلسوفان و متألهانی می‌پردازد که جنبه‌های شورمندانه و عاطفی این عشق را درخور تحقیر می‌دانند. رابرت نوزیک در "پیوند عشق"، سومین مقاله این مجموعه، غایت عشق رمانتیک را تشکیل هویت تازه‌ای با عنوان "ما" می‌داند و می‌کوشد بخشی از دشواری‌های متافیزیکی این هویت تازه را توضیح دهد. مقاله چهارم "دلایلی برای عشق ورزیدن" نوشته لارنس تامس است. عشق، در نظر تامس، تابع و محصول استدلال و سبک‌ ـ سنگین کردن‌های عقلی نیست. در نتیجه، دلایل عشق‌ورزی را بیش‌تر باید از جنس "تبیین" پدیده عشق دانست، نه توجیه آن. مقاله پنجم، "عشق‌های مخاطره‌آمیز"، را اَنِت بایر نوشته است. او در این مقاله دو تلقی متفاوت "الاهیاتی" و "طبیعت‌گرایانه یا بیولوژیک" از عشق را در برابر هم قرار می‌دهد و در نهایت از مدل هیومی (طبیعت‌گرایانه) آن دفاع می‌کند. آخرین مقاله این مجموعه "درباره آینده عشق: روسو و فمینیست‌های رادیکال"، نوشته الیزابت راپاپورت است. نویسنده در این مقاله نقدهای فمینیستی بر تجربه عشق را بررسی می‌کند و، بر مبنای تحلیلی که از نظریه روسو درباره‌ی عشق عرضه می‌کند، استدلال می‌کند که وابستگی عاشقانه می‌تواند دو سویه باشد. او همچنین معتقد است که، برخلاف نظریه روسو، رابطه عاشقانه همیشه ویرانگر نیست. "آنچه وابستگی عاشقانه را مخاطره‌آمیز می‌کند عنصری ذاتی در تجربه‌های عاشقانه نیست، بلکه نوعی انحراف است که از روابط اجتماعی ناعادلانه برآمده است".

معرفی کتاب درباره‌ی عشق به قلم رویا فهیم

.

.

کتاب درباره‌ی عشق در ۲۷۲  صفحه و توسط انتشارات نی منتشر شده است.

مقالاتی از: مارتا نوسباوم، رابرت سالومون، رابرت نوزیک، لارنس تامس، اَنِت بایر، الیزابت راپاپورت و با ترجمه‌ی آرش نراقی

.

.