اندیشهفلسفهخردگفتگوحکمتمعناپرسشفرهنگ
نُوقشت أفكار إرنست نولته، المفكر غير المعروف في إيران، خلال جلسة إزاحة الستار عن كتابه. يطرح نولته سؤال «ما الفاشية؟» ويقدّم، عبر مواجهته النظرية مع هابرماس، قراءةً مغايرةً للتاريخ والماركسية.

أفاد مراسل موقع رويداد فرهنكي (الحدث الثقافي) بأنه تحدث في هذه الجلسة مرتضى مرديها، الباحث في فلسفة العلم والثقافة، ومرتضى شروين وكيلي، عالم الاجتماع ومدير مجموعة علم الاجتماع التاريخي في الجمعية الإيرانية لعلم الاجتماع، حول كتاب وأفكار إرنست نولته. كما تولى مجتبى كلستاني، الكاتب والباحث في الفلسفة، إدارة هذه الفعالية.
مهدي تديني، باحث إيراني في الفاشية
في بداية الفعالية، تحدث مجتبى كلستاني عن أنشطة مهدي تديني في مجال الترجمة والتأليف ووصفه بأنه «باحث في الفاشية». كان تديني قد ترجم سابقاً كتاباً لإرنست نولته بعنوان «الحركات الفاشية» وكتباً أخرى لباحثين في هذا المجال.
تحدث كلستاني عن تفسير كلمة "مؤرخ-مفكر" قائلاً: منذ أواخر القرن الثامن عشر في الفكر الألماني، لم تعد كتابة التاريخ بالمعنى الأرسطي مجرد سرد للتفاصيل، بل أصبحت كتابة التاريخ فهماً فلسفياً للأفكار التي هيمنت على التاريخ، أو يمكن القول الأفكار التي كانت تاريخانية. ما يتجلى في تفسير كلمة "مؤرخ-مفكر" هو أن نولته، قبل أن يكون مؤرخاً تقليدياً في مجال علم التاريخ، هو فيلسوف تأمل فلسفياً في التاريخ والفاشية التي كانت مجال تخصصه.
هايدغر مزحة فلسفية
تحدث مرتضى مرديها، الباحث في الفلسفة، كأول متحدث عن المواقف المختلفة من الفلسفة والعلم. قسم مرديها مفكري العلوم الإنسانية إلى مجموعتين قائلاً: المجموعة الأولى هم أولئك الذين يعتقدون أن وظيفة العلم هي المعرفة، وليس علينا واجب تجاه الحقيقة التي يعبر عنها العلم. على سبيل المثال، إذا كان على عالم أن يتنبأ بحدوث زلزال، فهو لا يغير تنبؤه بسبب الخوف الذي قد يثيره. أما المجموعة الأخرى فهم أولئك الذين يعتقدون أننا بحاجة إلى علم يساعدنا، في مجال العلوم الإنسانية، على التحسين والإصلاح من خلال إحداث تغييرات في العالم.
صرح مرديها أنه في جزء من هذا الكتاب، يتضح تقارب أفكار نولته مع هايدغر. ووصف فلسفة هايدغر بأنها مزحة قائلاً: أنا لا أفهم شيئاً من هايدغر ولا من الفنومنولوجيا (الظاهراتية). الشيء الوحيد الذي أفهمه من هايدغر هو أنه أراد أن يضع تاريخ العلم والفلسفة كله جانباً دفعة واحدة، وحاول أن يعبر عن أمر مختلف تماماً. هذا في نظري ليس سوى مزحة، وهي ليست مضحكة حتى، بل مأساوية.
نولته، مفكر بقي مجهولاً في إيران
تحدث مرتضى شروين وكيلي في الجزء التالي من الجلسة عن سبب وجوب قراءة كتاب إرنست نولته. في بداية حديثه، أشار إلى عدة أفلام هوليوودية يُنظر فيها إلى «الأمر الألماني» كرمز سلبي، وتحدث عن التصوير السلبي لألمانيا في العالم الغربي حتى بعد مرور 70 عاماً على الحرب العالمية الثانية قائلاً: المشكلة هنا لم تعد النازية، المشكلة هنا هي ألمانيا نفسها. نحن (الإيرانيون) لدينا ظروف مشابهة للألمان، مع فارق أننا أكثر رسوخاً من الناحية التاريخية ولكننا نتعرض للهجوم بالطريقة نفسها، وتُختلق عنا ذكريات مزيفة. تاريخنا ممتزج بخطايا مصطنعة. لدينا مشكلة في تذكر أنفسنا. الخلافات المماثلة في أوروبا تدور حول ألمانيا، ونولته شخصية مهمة في هذا الشأن.
وکیلی در مورد ناشناخته بودن نولته در ایران گفت: نولته در ایران ناشناخته است، در حالی که همتایان نولته مانند هابرماس در ایران تقدیس شدهاند و تعداد آثار آنها بسیار است. در حوزه تفکر تاریخی نولته و هابرماس اصلا همسطح نیستند. به این معنی که نولته، اندیشمندی جدی در زمینه تاریخ است. به لحاظ فلسفی تاریخ، و هم به لحاظ خود علم تاریخ و اصلا با هابرماس قابل رقابت نیستند. هر کس بحثهای این دو نفر یا آثارشان را خوانده باشد، میتواند به این داوری برسد.
وی در مورد اهمیت کار نولته بیان کرد: نولته به دلیل طرح چند پرسش اهمیت دارد. اول این که «فاشیسم یعنی چه؟» ثلث اول قرن بیستم با فاشیسم درگیر بود و اوج جنگهای اروپایی با فاشیسم گره خوردهاند و تقریبا همه پژوهشگرانی که در این مورد کار کردهاند اذعان دارند که نیمه اول قرن بیستم نیز رگ و ریشههایی از فاشیسم در آن تحول پیدا میکند.
وی ادامه داد: «در روزگار ما و حتی همین الان در ایران، کلمه فاشیسم به عنوان یک فحش سیاسی به میرود. هر فردی از فرد دیگری خوشش نمیآید به او میگوید فاشیست. نخستین بار نولته این پرسش را طرح میکند که فاشیسم یعنی چه و تا کنون قانعکنندهترین پاسخ را میدهد. پاسخ او منسجمترین دستگاه نظری برای توضیح فاشیسم و قابل اعتمادترین مجموعه گواهان و دادههای عینی تاریخی برای شرح فاشیسم است. از این نظر نولته مهم است و باید به کار او توجه کرد.
دومین مطلبی که به عقیده وکیلی ما میتوانیم از خواندن کتابهای نولته یاد بگیریم درباره تفسیر او از مارکسیسم است. وی در این باره بیان داشت:یکی از بحثهایی که نولته در کتاب خود درباره مارکسیسم این است که ارتجاعات مارکس و انگلس را به متفکران معاصر و متقدمش تحلیل میکند. به طور مثال لنین بر این باور بود که مارکسیسم از سه عامل تشکیل شده است: اقتصاد لیبرال انگلیسی، سیسات فرانسوی (انقلاب فرنسه) و فلسفه آلمانی (فلسفه هگلی آلمانی). نولته نشان داد که مارکس از تفکر رمانتسیسم هم بهره گرفته بود و گرایشهای مارکس، گرایشهای به تعبیر ارتجاعی، ضد انقلاب فرانسه و انقلاب صنعتی است. این بسیار جای تحلیل دارد.
همچنین نگاه نولته به انقلاب صنعتی از نظر وکیلی حائز اهمیت است. وکیلی در این باره گفت: نولته یک نگرش تاریخمند مبتنی بر پدیدارشناسی پیشنهاد میکند که بر مبنی آن، همه این اتفاقها، واکنشی در مقابل انقلاب صنعتی هستند و شگفت این که شواهد چشمگیر و جدی میآورد که این واکنش ارتجاعی است.
این، بهترین کتابی است که در آلمان درباره نولته نوشته شده است
مهدی تدینی، درباره همکاری با نویسنده این کتاب و ناشر آلمانی آن صحبت کرد. تدینی در این باره گفت: آقای زیگفرید گرلیش، نویسنده این کتاب، هر جا که من در ترجمه متن به مشکلی برخوردم، به من کمک کرد. همچنین، مقدمهای بر این ترجمه نیز نوشت و از انتشار این کتاب در ایران استقبال کرد.
وی ادامه داد: زمانی که من برای گرفتن اجازه نشر این ترجمه به ناشر آن مراجعه کردم، از برخورد ایشان بسیار شگفت زده شدم. تا آن زمان برخوردی این چنین انسانی با من نشده بود. او در پاسخ به حق اجازه نشر به من گفت که هیچ انتظاری ندارد و حتی از رضایت خود برای پرداخت حقوق چاپ به مترجم به جای ناشر اصلی کتاب گفت.
تدینی همچنین درباره ارتباطش با نولته گفت: برای نولته بسیار لذت بخش بود که کارهای او در ایران مخاطب دارد و کتابهایش منتشر میشود. نولته به من در درک اندیشههای خود کمک کرد. بارها من از او سوال میکردم و او راهنمایی میکرد.
أعرب هذا المترجم عن دهشته من كون نولته غير معروف في إيران، وقال: إن أكبر نزاع نظري في القرن العشرين حدث بين نولته وهابرماس. أحد طرفي النزاع، وهو هابرماس، لا نعرفه جيدًا فحسب، بل نحن مفتونون به ونقتبس كثيرًا من أعماله. لكننا لم نسمع حتى باسم نولته الذي يقف في الطرف الآخر من هذا النزاع. كان هذا مدهشًا بالنسبة لي، إلى أي مدى نمارس نقل الفكر الغربي بشكل غير متوازن. ولهذا السبب قمت بترجمة كتاب نولته.
كما أعلن تديني عن نشر كتاب آخر لنولته عن دار نشر ققنوس، وصرح بأن أفضل كتاب كُتب في ألمانيا عن نولته هو كتاب زيغفريد غيرليش هذا، الذي يستعرض جميع أعمال نولته من البداية إلى النهاية وينقدها.
.
.
.
.
.
.
العلوم السياسية
الفن
العلوم الاقتصادية
الفلسفة
العلوم السياسية
نقاش حول هذا المقال٠ تعليق
لا تعليقات بعد؛ ليكن صوتك أوّل الأصوات.