اندیشهفلسفهخردگفتگوحکمتمعناپرسشفرهنگ
الفلسفة
مقالة حسين إمامي بعنوان «مصطفى ملكيان والدعوة إلى فصل الأخلاق عن الدين»
يكتب حسين إمامي في نقده لملکیان أن فصل الأخلاق عن الدين مبرَّر في المجال الاجتماعي لكنه لا أساس له في الأخلاق الفردية، ويشير إلى التناقض بين اللامبالاة تجاه المعتقدات ونقد الأفكار الإسلامية.
مصطفى ملكيان والدعوة إلى فصل الأخلاق عن الدين
حسين إمامي؛ الجمعة، ۸ فروردین ۱۴۰۴
ألقى الأستاذ مصطفى ملكيان محاضرة بعنوان «مسار تحول الأخلاق في إيران والعالم» بتاريخ ١٥ بهمن ١٤٠٣ في الجمعية الإيرانية لأخلاقيات العلوم والتكنولوجيا، عرّف فيها الأخلاق بأنها الملاذ الوحيد لنمو المجتمع وسعادته، وقدم مقترحات لتحقيق هذا الهدف. يحظى هذا المضمون بأهمية جوهرية ويشكل خلاصة مركزة للكثير من أقواله وكتاباته؛ لكنه في الوقت نفسه ينطوي على غموض لا يمنح الموضوع الرصانة والإتقان اللازمين دون فتحه وتوضيحه، لذا نعرض في هذه المقالة بعض الملاحظات في هذا الشأن.
١- إن القول بأن الأخلاق هي الملاذ الوحيد لأمن الأفراد في المجتمع وسكينتهم وسموّهم، وأننا إذا رضينا بإسناد الأخلاق إلى الأديان والمذاهب والمعتقدات الميتافيزيقية وسحبنا الأخلاق مفهوماً من الأديان والمدارس والإيديولوجيات، فإن الأخلاق تصبح ألعوبة في أيدي التوجهات اللاهوتية للمدارس والإيديولوجيات المختلفة وتُستغل، هو قول منطقي ومقبول، ويستطرد قائلاً إن عالم الوجود وعالم الطبيعة والعالم الإنساني أشد تعقيداً من أن يُقال فيها قول مطلق، ولهذا لا ينبغي تأسيس الأخلاق على أي فهم منغلق للعالم، وهناك أسرار لا يستطيع العقل أن يرجّح فيها قولاً؛ لذا يقترح السيد ملكيان وجوب قطع الحبل السري للأخلاق عن اللاهوت والأسرار، وإلا فُسح المجال للمحتالين بوصفهم متحدثين باسم الأسرار فيمارسون الإغواء؛ لكن ينبغي الانتباه إلى أن الأخلاق مفهوم كلي جداً؛ لذا كان عليه أن يوضح إن كان يقصد جميع أنواع الأخلاق أم جزءاً منها؛ لأنه إن كان المقصود الأخلاق بصورة مطلقة - وتعبيره يوحي بالإطلاق - فهو قطعاً قول غير صواب؛ إذ لا يوجد أي توجه لاهوتي وميتافيزيقي إلا ويقتضي مقتضياته الأخلاقية الخاصة. هل يمكن القبول بمساواة الأخلاق المعيشة لشخص يؤمن بالحياة بعد الموت، أو لمادي يحصر كل شيء في أيام الحياة الدنيا القليلة؟ وهل وُجد في التاريخ اعتقاد كان محايداً تجاه جميع أقسام الأخلاق، ثم قام بمعاييره الخاصة بتقييم المؤمنين الآخرين وحرمانهم من حقوقهم الإنسانية؟ الجواب قطعاً بالنفي، لذا فإن قطع الحبل السري للأخلاق عن المعتقدات قول لا أساس له منطقياً وتاريخياً؛ لعل مراد السيد ملكيان هو الأخلاق الاجتماعية لا الأخلاق الفردية؛ ذلك الجزء من الأخلاق الذي يُعنى بتنظيم علاقات البشر فيما بينهم. الأخلاق الاجتماعية في هذا السياق، إن كنا نسعى إلى تعايش سلمي لبني البشر بحيث يتوفر فضاء آمن لسمو النوع البشري وتكامله، فلا مناص من قطع الحبل السري للأخلاق عن المعتقدات اللاهوتية؛ طبعاً هذا التوجه، من حيث إنه يقر بكرامة الإنسان بما هو إنسان، له علاقة سببية مع الإيمان بحقوق الإنسان، والاعتقاد بالكرامة الذاتية هو الذي يمكنه أن يرسّخ في المجتمع نمطاً من الأخلاق لا يستطيع معتنقو أي دين أو مذهب أو مدرسة أن يقيموا ويقوّموا المؤمنين الآخرين بمعاييرهم الخاصة ويحرموهم من حقوقهم الإنسانية. إذن، كلام السيد ملكيان عن الأخلاق الاجتماعية وأن هذا النوع من الأخلاق لا ينبغي مفهوماً أن يُؤخذ من أي مدرسة خاصة، هو كلام وجيه تماماً؛ لكنه لا ينطبق بتاتاً على الأخلاق الفردية، والحقيقة أن الأديان وكثيراً من المدارس كانت فعالة جداً في تحقيق الأخلاق وترسيخها، كما يمكنها أن تؤدي دوراً في مجال الأخلاق الفردية مفهوماً ومصداقاً. نقطة أخرى ينبغي الالتفات إليها بجدية، هي أن السيد ملكيان يصرح بأنه: لا ينبغي أن ننشغل بالمعتقدات، بل بالوظائف! والسؤال هو: الوظيفة بالنسبة لأي أمر وأي هدف؟ لأنه لا يمكن اعتبار أي نمط من أنماط العيش الأخلاقي محايداً وبارداً تجاه أي اعتقاد. فهو مثلاً يرى علاقة لا انفصام لها بين سعادة الفرد ورضاه الباطني وسكينته وبهجته؛ ومع ذلك، فإن ما يسبب الرضا الباطني والسكينة والبهجة بين البشر ليس واحداً، وهناك نسبة لا يمكن إنكارها بين نظرة الإنسان إلى هذه المقولات الأساسية وبين معتقده، ومن الممكن تماماً أن يسبب نمط من العيش الأخلاقي لبعض الناس الرضا الباطني والسكينة والبهجة، ويسبب لآخرين عكسها بسبب اختلاف الأسس الاعتقادية، وإن جعلنا معيار الوظيفة الإيجابية للأخلاق هو نمو المحبة والشفقة والخيرية بين أفراد المجتمع، فهذا أيضاً كما أشير إليه، لا يمكن تبريره إلا بالارتباط بحقوق الإنسان وبنمط من الاعتقاد. والنتيجة أن قطع الحبل السري للأخلاق بصورة مطلقة عن المعتقدات والانشغال بوظائف الأخلاق، يبدو قولاً جذاباً في ظاهره لكنه تفاؤلي، ويتعارض مع المشي العملي والنظري للسيد ملكيان نفسه؛ إذ يقول: «لست قلقاً على التقليد، ولا قلقاً على الحداثة، ولا قلقاً على التمدن، ولا قلقاً على الثقافة، ولا قلقاً على أي أمر انتزاعي من هذا القبيل.
أنا قلق على البشر من لحم ودم وعظام، أولئك الذين يأتون، ويتألمون، ويمضون.» ويقول أيضًا: «لا ينبغي أن يكون أي شيء سوى ألم الإنسان ومعاناته موضع نظرنا، فكل ما عداه هو شبه مشكلة وليس مشكلة.» لذا إذا أردنا أن نستنتج من كلمات السيد ملكيان في ترتيب منطقي، فسيكون الأمر على هذا النحو: ألم الإنسان ومعاناته هما مشكلته الرئيسية، والأخلاق هي الملاذ الأفضل للنمو وتخفيف الألم والمعاناة، ولكي نتمكن من تقليل صعوبة مأسسة الأخلاق، يجب أن نقطع الحبل السري للأخلاق عن الإلهيات والأديان وجميع "المذاهب"، وألا نكترث بمعتقدات الناس. ونتيجة لذلك، وكما هو متوقع، يركز السيد ملكيان على تطبيق الأخلاق والدعوة إليها من أجل نمو الإنسان وتخفيف ألم الناس ومعاناتهم، ولا يكترث بمعتقدات الناس؛ بينما يبدو أنه اليوم أبرز منتقدي العقائد والمعتقدات الإسلامية، وفي الواقع، يرتبط جزء من مشروعه في العقلانية والروحانية بإثبات تعارض التعقل والتعبد؛ التعبد الذي يشكل في فهمه الدعامة والركيزة الأساسية لتدين أتباع الأديان الإبراهيمية. قبل فترة [أوائل شهر مارس من العام الماضي]، في حوار أجريته مع الأستاذ ملكيان، كان إصراره على تدمير معتقد المؤمنين واضحًا تمامًا لجميع الحاضرين في الجلسة؛ لذا كان المتوقع من السيد ملكيان إما ألا يتطرق إلى مسألة المعتقدات، أو أن يسعى قدر الإمكان إلى تقديم تفسير أخلاقي للمعتقدات وإظهار البواطن الأخلاقية للنصوص المقدسة، وألا يتوقف عند سطحها الظاهري، أو ما يسميه هو "الدين التاريخي المؤسساتي"؛ لكنه، وبكل تأكيد، وبطريقة جوهرانية ودوغمائية تمامًا، وفي تبريره لعدم التوفيق بين الدين والعقلانية، يبرز أكثر القراءات رجعية للدين ليكون لديه ذريعة لاتهام الدين وعباراته وإظهارها بمظهر اللامعقول!٢- يذكر السيد ملكيان أنه نظرًا لتعقيد العالم وعدم قدرتنا على امتلاك معرفة نظرية دقيقة ومطابقة للواقع؛ لذلك فإن «الأسرار» في العالم - أي تلك الأمور التي لا نستطيع أن نقول عنها شيئًا لا نفيًا ولا إثباتًا - كثيرة جدًا، ولا ينبغي أبدًا ربط الأخلاق بمعرفة الأسرار؛ لأن ذلك لن يؤدي إلا إلى تأجيل الأخلاق وعدم تحققها، وعلينا أن ننشغل بوظائف الأخلاق. والنقطة التي يجب مراعاتها هنا هي: أن العالم شديد التعقيد، ومن الممكن أن توجد فيه أسرار لا متناهية لم تخطر ببالنا قط حتى نعبر عن شيء بشأنها. وهذا بالطبع كلام صحيح، ولكن هناك أمور تحدث عنها البشر مثل الله، وتكليم الله للإنسان، والوحي، والمعاد؛ أولاً: غالب البشر عبر التاريخ، وإن لم يدّعوا أنهم يستطيعون قول شيء عنها من الناحية النظرية، إلا أنهم قبلوا شهادة الأنبياء والعارفين، ويدّعي الأنبياء ومن هم على شاكلتهم أنهم قد سلكوا مسارًا للحديث عن أمور صادقة نظريًا، بحيث أن كل من يجعل طريقتهم وأصولهم نبراسًا له، يمكنه أيضًا أن يحصل على معرفة بهذه الأسرار بشكل ما؛ ثانيًا: الحديث عن الأسرار أمر تشكيكي؛ والقول بأنه إما يجب أن نحصل على معرفة تفصيلية ودقيقة عنها، وإما ألا تكون لدينا أي معرفة بها على الإطلاق، ليس قولاً وجيهًا؛ بالطبع قد تكون بعض الأمور سرًا بالنسبة للعقل التحليلي، لكن هذا العقل ليس المصداق الوحيد للعقلانية، كما أن مصادر المعرفة ليست محصورة في التعقل وحده. ثالثًا: هذا النوع من المعرفة إقناعي وليس استدلاليًا، وفي مقام حكم العقل، لا يقبل أي كلام منافٍ للعقل؛ لأن المطالب المتلقاة من جانب هؤلاء الأفراد المميزين ليست بحيث تقدم لنا حقيقة عارية لا يملك العقل أمامها إلا التسليم المطلق دون قيد أو شرط؛ فبحكم التجربة التي لدينا مع آثار الأنبياء والعارفين، بمجرد مواجهتهم تتدخل الهيرمينوطيقا والتفسيرات المتكررة وتتوسط. رابعًا: استخدام نص مقدس له وجاهة فقط لأتباع ذلك الدين؛ وبالتالي يمكن الاستفادة من منجزات الأنبياء والعارفين في الأخلاق الفردية وداخل الجماعة، أي أتباع دين معين، أما في الأخلاق الاجتماعية التي تتشكل على أساس الإيمان بحقوق الإنسان، فينبغي أن يكون العقل الجمعي والبين-ذاتي هو الأساس فحسب.
٣- يذكر الأستاذ ملكيان في نهاية حديثه، استمرارًا لدعوته إلى الفصل بين الأخلاق والمعتقدات، أن الفرد يمكن أن يكون متدينًا وخلوقًا، أو مناهضًا للدين وخلوقًا! إن مفهوم «الدين» في كلام ملكيان ينطوي على غموض؛ لأنه إذا كان المقصود هو الدين التاريخي المؤسساتي، فإن هذا الدين في نظره يعاني من تعارض داخلي وخارجي وأحكام قاسية منافية للأخلاق، وما يقومه هو التعبد الذي هو نقيض العقلانية؛ فكيف يُتصور أن يلتزم فرد بهذا الدين ويكون في نفس الوقت خلوقًا؟! وإذا كان المقصود بالدين ليس الدين التاريخي المؤسساتي، بل النهج المقبول عقلاً والقابل للدفاع والذي قِوامه ليس التعبد بل التعقل، فكيف يمكن لمن هو في صراع مع هذا الدين أن يتخلق بالأخلاق؟
نقاش حول هذا المقال١١ تعليق
اشکال بسیار بزرگ شما عدم توجه به آداب آکادمیک است. این MEDIUM و SPAN OF ATTENTION خواننده کامنت باکس برای اثبات و ابطال علم و نظریات GRAND THEORIES نیست. من میتوانم در کامنت باکس بگویم که نظریه نسبیت خاص آلبرت آینشتاین مردود است! و تقاضای رد کنم، خوب یک فرد غیر متخصص شاید باور کند. با این وجود SCHOLAR متوجه این ببخشید ناآگاهی و عدم تناسب میشود و چیز یهم نمیگوید. مرا ببخشید دوست عزیز به این علت که با لحنی سخن میگویید که ظاهرا برخی گفتههایتان را باور دارید ذکر شد. فلسفه آدابی دارد، که فلسفه نخوانده توجه نمیکند. دوم، هر DISCOURSE گفتمانی MECHANISM و CONTEXT خودش GENERATE میشود. همین درخواست غیرممکن کردن نمیگویم شما به دلیل محاط بودن در فضای POLEMICS جدل هدفتان است اما ناخودآگاه در کامنت باکس مطلبی میخواهید که نیاز به صدها کتاب دارد. امیدوارم فریب نباشد که مطمئنم نیست بلکه تحت تأثیر فضای غیر منصفانه و غیرعلمی محافل مدعی علمی و فلسفی کشورتان با حمله به مواضعی شناخته شده است.
این شما هستید که برخلاف ادعایتان که به حق و درستی مطرح کرده اید که فلسفه آدابی دارد که یک شخص فلسفه نخوانده توجه نمی کند خلاف قواعد فلسفی و آداب آن عمل کرده و مواضع و پیش فرض هایی مطرح می کنید که خلاف فلسفه و قواعد آن است . شما اگر آداب فلسفه و قواعد آن را به درستی دانسته و عمل می کردید که نباید مواضع الهیاتی فرقه ای خاص و کلامی عمدتا مبتنی بر باورهای ایمانی صرف را که یا موهوم بوده یا در خوش بینانه ترین حالت قابیلت اثبات عقلی و منطقی ندارد را در یک مبحث فلسفی مطرح می کردید . اشتباه بزرگ شما این است که در رویکردی که خلاف آداب آکادمیک و و غیر علمی است آمده کلام را با فلسفه خلط کرده اید . کلام و فلسفه دو علم جدا هستند و نمی توانید قواعد متفاوت آنها را نادیده گرفته و در اثنای یک بحث علمی یا فلسفی مطالب و رویکرد کلامی را وارد ساختار آن کنید . در کلام شما می توانید گذشته از عقل به نقل و مرجعیت آن مثل حدیث و وحی استناد کرده و مفروضات و ادعاهای خود را بدون اثبات عقلی آنها و صرفا با تکیه به این منابع مثل حدیث و وحی و متون مقدس مستدل و موجه کنید و در مباحث کلامی به جدل هم روی بیاورید اما در فلسفه و منطق نمی توانید چنین کنید و این رویکردها مثل توسل به مرجعیت و نقل و جدل در منطق نه فقط مردود که مغالطه گری هم محسوب می شود . ادعا کردید که در کامنت باکس می توانید بگویید نسبیت خاص انشتین مردود است ! بله می توانید چنین ادعایی کنید اما باید ادعای خود را با استدلال علمی یا عقلی و منطقی خواه آن استدلال معیوب و غلط باشد خواه صحیح باشد همراه کنید . وگرنه اگر به ادعای صرف مبتنی بر باورهای ایمانی شخصی و فرقه ای باشد که هزاران ادعا مثل مشابه شما را که " اگر بپذیریم فلان جن و پری و اسب تک شاخ نامرئی و اینها چنین باشد " را می توان مطرح کرد اما اینها تا اثبات نشود اعتباری به لحاظ منطق و فلسفه ندارد . حتی در همان علم کلام هم هر ادعایی را نمی توان مطرح کرد . در پایان امیدوارم شما دوست عزیز چنین اشتباهاتی مثل به میان کشیدن بحث های دینی فرقه ای و کلامی را در یک مبحث فلسفی که ربطی به هم نداشته و خلاف آداب آکادمیک و قواعد یک علم مثل فلسفه و منطق است را مرتکب نشوید و امیدوارم این رویکرد یعنی خلط کلام و مباحث آن با فلسفه و مبحث فلسفی و بی توجهی به قواعد و ساختار متفاوت این دو علم آگاهانه و عالمانه و عامدانه و از سر تعصب دینی نباشد بلکه از سر ناآگاهی و اشتباه و تحت تاثیر فضا و ادعاهای غیر علمی و غلط محافل و سایت های دینی و برخی دیندارانی باشد که مدعی اند فلسفه با دین هیچ تضادی که پیدا نمی کند که می تواند به طور کامل هم سو هم باشد و باورهای دینی و فرقه ای را تایید کند و هم گام با هم پیش روند ، باشد که سبب شده است شما کلام و فلسفه را با هم به اشتباه خلط کنید .
بله. fideism آنچه که برخی ایمانگرایی یا ایمانگروی میخوانند، مبتنی بر کاتولیسیزم، و نسخه خاصی از تبیین مسیحیت است. دین مساوی با کاتولیسیزم نیست. فلسفه غرب و حتی scholasticism فلسفه قرون وسطی انعکاس دین و برهان و یا برهین له ایمان به خدا نیست. oversimplification در حملات به عقلانیت مسیحی دیده میشود. overgeneralization در یکی دانستن ایمان faith با نگاه مسیحی و ترینیتی وجود دارد. انگار فلاسفه و منتقدین ایمان فقط میخواستهاند دین را سرکوب کنند. حتی old testament عهد عتیق با New Testament عهد جدید یکی نیست. Denomination های مسیحی در اورتوکس، کاتولیسیزم و پروتستانیسم بیشمارند. حتی ایها یکی نیستند. اما نگاه تحمیلی مدرن به دین کاتولیسیزم و The Creation سفر پیدایش را با تفسیری بسیار دین ستیزانه به کل دنیا و بارها تعمیم افراطی داده است.
نیچه تاب اندیشمندانی را ندارد که ... اخلاق مسیحیت را حفظ کنند ولی ایمان مسیحی را رد میکنند. او مخصوصا به دیده تحقیر به جورج الیوت «آن زنیکه روضه خوان» می نگریست که بعد از اینکه خودش را از قید الهیات آزاد کرده به آبرومندی چسبیده است. نیچه می گوید مسیحیت نظام و نگرشی منسجم و کامل به امور است. اگر یکی از مفاهیم اصلی آن یعنی اعتقاد به خدا را بردارید همه چیز را خراب میکنید؛ هیچ چیز اساسی ای در دستتان نمیماند. تصور یک قانونِ اخلاقی بدون قانون گذار بی معنی است. تاریخ فلسفه غرب، آنتونی کنی، ترجمه رضا یعقوبی، ج۴، ص ۴۰۴
در پاسخ به نقد مطرحشده، نخست باید به تفکیک مهم میان اخلاق بهمثابه یک «مفهوم فراگیر» (morality) و اخلاق بهعنوان یک «رشتهی دانشگاهی» (ethics) اشاره کرد. این تمایز، همانگونه که منتقد محترم یادآور شدهاند، دو رویکرد متفاوت در conceptualization اخلاق به دست میدهد. اما باید توجه داشت که این دو رویکرد الزاماً متعارض یا ناسازگار نیستند، بلکه میتوانند در چارچوبی بینارشتهای به گفتوگو بنشینند. ادعای «self-defeater» بودن پاراگراف نخست مقاله، تنها در صورتی موجه است که تصور شود مقالهی مورد بحث مدعی نوعی «استقلال مطلق» اخلاق از هرگونه مبنا یا چارچوب نظری است. حال آنکه در متن مقالهی آقای ملکیان ــ چنانکه از دیگر آثار ایشان نیز برمیآید ــ هدف، بررسی اخلاق بهمثابه نظامی عقلانی، غیرالهیاتی و قابل فهم همگانی است، نه نفی تمامقد امکان اخلاق الهیاتی. نکتهی کلیدی دیگر، تفاوت میان «اخلاق الهیاتی» و «اخلاق وابسته به ارادهی الهی» است. در اخلاق الهیاتی، خداوند میتواند خاستگاه شناختی یا انگیزشی برای اخلاق تلقی شود. اما این نگاه، همانگونه که در سنتهای فلسفی مطرح شده، نیازمند اثبات عقلانی وجود خدا، علم مطلق و حسن فاعلی اوست، که خود محل مناقشه است. منتقد محترم اشاره کردهاند که میتوان «در اصل» استدلالی عقلانی له اخلاق دینی ارائه داد. این سخن، کاملاً درست است، اما محل مناقشه در «بسندگی» و «لزوم» آن برای همهی انسانها در همهی زمینههاست. پرسش اصلی آن است که آیا اخلاق بدون پذیرش آن مبنا نیز ممکن است؟ آقای ملکیان بهروشنی در پی ارائهی پاسخی مثبت به این پرسشاند. در نهایت، اتهام «نسبیگرایی» (relativism) که به مقاله وارد شده، نیازمند توضیح دقیقتری است. اگر مراد، انکار هرگونه معیار عینی برای اخلاق باشد، آنگاه باید مواضع آقای ملکیان را با دقت بیشتری خواند؛ چراکه ایشان خود بر معیارهای عقلانی و همگانی برای سنجش گزارههای اخلاقی تأکید دارند. نسبیگراییای که امکان پاسخگویی نداشته باشد، در صورتی وارد است که نویسنده، هیچ مبنای فراتجربی یا عقلانی برای اخلاق قائل نباشد؛ حال آنکه چنین ادعایی از مقاله استنباط نمیشود.
Otta boy اخلاق نخوندم اما تلاش میکنم پاسخی به بخش ۳شما بدهم. یک ملاحظه مهم در فلسفه، viability برنامه ها و پروژه های فلسفی ست. اخلاق مورد frown و نامطلوب پوزیتویست ها بود، discipline سختی به باور یک فیزیکالیستی و طبیعت گرا است. اما با ه نظر می رسد mission impossible برای یک nonbeliever باشد. همین تصور را برای دکتر ملکیان دارم. ضمن احترام برای. ایشان ,ایشان نمیتواند مبنا، توجیه، argument ufor or against اخلاق به شکل موفق advance کنند. برای حقوق بشر نمیتوان توجیه،اثبات، مبنا، non foundationdlism ارایه کرد. آما speculation من اینه که الهیاتی ها با pointبا archemedos نقطه عظیمتی که دارند و ex nihilio که دارند ، می توانند اخلاق تعریف کنند.در صورتی که relativismو Kantian morality و .... نهایتا ناموفق هستند. این بحران فلسفی تنها در ethics وجود ندارد.
آیا میتوان گفت رعایت پیوند و اتصال بین انسانها یک قانون در حوزه اخلاق است؟ ...ضد آن ، اسراف و استکبار نسبت به دیگران میباشد... افرادی که با ابزار و روش ها یا ترفندهایی بخواهند برتری غیر طبیعی خود ساخته یا حتی برتری طبیعی خود را وسیله قرار دهند و خود را صاحب امتیازات ویژه و قدرت و فرماندهی (دیگران را اجبارا مطیع افکار خود ساختن) بدانند ، غیر اخلاقی عمل میکنند و باید چنین افرادی را (قبل از قدرت گرفتن آنها) ، همچون علف های هرز ، از جامعه زدود... و الا عذابی اجتماعی از ناحیه آنها دامنگیر جامعه خواهد شد... بنظر میرسد این قانون کلی است یعنی هم در حوزه دین (حوزه رسالات و دستورات الهی) جاری است و هم در حوزه اخلاق... حتی میتوان گفت وصل و پیوستگی نه فقط در حوزه دین و حوزه اخلاق بلکه در کتاب طبیعت بین پدیده های طبیعی نیز برقرار است... پدیده های طبیعی از جمله انسانها و بیانات در کتب اصیل دینی مصادیق قول الهی هستند...قول الهی با هر نمودی متصل میباشد... خداوند برای دشمنی بین موجودات آنها را خلق نکرده است ، بلکه برای در خدمت هم بودن و در یک سیستم آفریده است... موجودات (دارندگان درجاتی از آزادی عمل) خودشان نسبت بهم حسادت و برتری جویی میکنند و مطیع دستور الهی بودن در هر شرایطی را ، فراموش مینمایند... ... و البته سزای تمرد و عصیان خویش (نادیده گرفتن یا فراموشی یا فراموشاندن و از اتصال انداختن دستورات و قول الهی) را خواهند دید...
بخش یک: Morality و Ethics اخلاق در conceptualization کلی و فرا گیر و اخلاق در perspective دانشگاهی و یک discipline دو محصول جدا به دست میدهند. آقای دکتر ملکیان has all the right تا در مورد اخلاق از نگاهی دانشگاهی بنگرند. با این وجود، همین پاراگراف نخست نگاشته فوق دچار اشکال self-defeater خودشکن بودن شده است. اگر stipulate نویسنده و اشکال مبتنی کردن اخلاق بر نگاهی الهی را موقتا بپذریم، حال اشکال دچار همین مشکل مفروض این نویسنده محترم در مورد اخلاق پیشنهادی این استاد محترم خواهیم شد. یعنی، گرفتار وابستگی اخلال به این منبع و این فرد میشویم. ضمنا، یک argumet له اخلاق مورد توصیه ادیان الهی از سوی این نگاه قابل ذکر است: اگر وجود خدا به عنوان creator و Omniscient دانای مطلق بنا به تعریف، in principle مبنا قرار گیرد، آن گاه یک rational argument له اخلاق منبعث از خدا شکل میگیرد. مطالب زیادی در این باب در صورت پیدا کردن زمان خواهم نگاشت. مقاله فوق دچار اشکال relativism نیز شده است. اشکالی که امکان پاسخ به آن وجود نخواهد داشت.
مبنای ادعای شما حاوی اشکالات و مغالطات است . اول آن که دانای مطلق بودن خدا را چه کسی و با چه دلیلی اثبات کرده است ؟ و بعد از آن باز از کجا ثابت شده است که این دانای مطلق اخلاق فرستاده و تعیین کرده است ؟ لذا این ادعاها در منطق مبتنی بر مغالطاتی مثل توسل به مرجعیت و یا منبع ناشناس و ادعای ابطال ناپذیر بوده و لذا اعتباری ندارد . شما برای یک شخص ناباور و آتئیست که وجود خدا را اصلا قبول ندارد نمی توانید چنین استدلالی بیاورید . این که سیستم اخلاقی دین واقعا اخلاقی بوده و فلان حکم و ارزش ادعایی آن ضد اخلاقی نیست باید بر مبنای استدلال و منطق ثابت شود نه چنین ادعاهای اثبات نشده ای که چون از جانب خدای عالم و دانای مطلق است پس اخلاقی است . چنین ادعاهایی نه فقط برای ناباوران چه آتئیست ها و چه پیروان ادیان دیگر که غیر الهی می نامید مثل هندوها که حتی برای پیروان آن چه ادیان الهی می نامید قانع کننده نیست . چرا که صرف نظر از این که بخشی از پیروان این ادیان مثل آقای ملکیان مطالبه ی دلیل می کنند اگر منظور از ادیان الهی همان ادیان ابراهیمی باشد که ما سه دین یهودیت ، مسیحیت و اسلام با مذاهب و فرقه های مختلف داشته که علی رغم شباهت ها بین هم تفاوت های قابل توجهی هم دارند و هرکدام از پیروان این ادیان موسوم به الهی سیستم اخلاقی دین خود را حق و صحیح می دانند. حال سیستم اخلاقی کدام یک از این ادیان الهی و به چه دلیلی باید ملاک و مبنا قرار گرفته و ارجح باشد ؟
اشکال دوم مبنا و مطلق کردن اخلاق منبعث از دین مدعی الهی بودن : بی توچهی به مقوله ی تاریخیت دین این دیدگاه شما همان جهانبینی و معرفت شناسی مبتنی بر یک رئالئسم خام و سطحی نگر است . همان طور که در متن این مطلب و مقاله در آخر آن آمده به درستی از نظر آقای ملکیان دین نهادینه شده ی تاریخی از تعارضات درونی و بینی و احکام خشن اخلاقی رنج می برد . لذا با این وضعیت ادعای عالم و دانای مطلق بودن خدا باز سبب نمی شود که اخلاق و احکام و ارزش های شکل گرفته از دین این خدا مطلق و به کل و تمامی فراتاریخی و برای همه ی زمان ها و مکان ها قلمداد شود . چون حتی اگر بپذیریم که دین و وحی اگر از سوی خدایی قادر مطلق و دانای مطلق آمده مخاطب آن یک بشر در دوران خاصی با انواع محدودیت های تاریخی ، علمی ، زبانی ، مکانی و حتی جغرافیایی است که این محدودیت ها به ظرف وحی سرازیر شده و بخش هایی از آن را تاریخ مند می کند . چنان چه ضد اخلاقی بودن بخشی از احکام همین ادیان الهی از جمله اسلام تاریخی در دوران کنونی به خصوص در بخش فقه و شریعت اثبات شده است . مقولاتی مثل کودک همسری و یا تنبیه بدنی زن ناشزه و نافرمان البته در حد متعارف که در قرآن آمده است نمونه ای از این موارد است .
اشکال سوم : نقض قاعده ی زرین یا طلایی اخلاق در اخلاق دینی اسلامی یک قاعده ی زرین یا طلایی در اخلاق وجود دارد که می گوید آن چه را برای خود می پسندی برای دیگری هم بپسند و آن چه را که برای خودت نمی پسندی برای دیگری هم نپسند . مشابه این قاعده در احادیث منسوب به چند تن از پیشوایان دینی وجود دارد که همین حرف و قول را زده اند . در واقع مطابق این قاعده طلایی ، اخلاق برای همه در شرایط و موقعیت های مساوی و مشابه باید عام و همه شمول و بدون تبعیض باشد . اما در اخلاق دینی اسلامی در احکام و ارزش های اخلاقی و به خصوص احکام ففهی و شریعت این قاعده در قبال غیرمسلمانان علی الخصوص مشرکان و ملحدان و کافران حربی نقض شده و رعایت نمی شود و مبتنی بر تبعیض سیستماتیک و نه حتی موردی است . لذا اخلاق دینی به دلیل این تبعیضات و نقض قاعده ی زرین اخلاقی تا حد زیادی اعتبارش مخدوش و غیرقابل قبول است و نمی توان چنین اخلاق مبتنی بر تبعیض و بی عدالتی را مبنا قرار داد . یک مثال همین مقوله ی برده داری است که من قبلا بارها به آن اشاره کردم که اسلام آن را با اصلاحات و ضوابطی در دوران خود پذیرفته و سعی در انسانی کردن و عادلانه تر کردن این سیستم بدون برچیدن و منسوخ کردن آن کرد . اما در همین مقوله ی برده داری این قاعده ی طلایی اخلاق نفی شده و ما شاهد تبعیض هستیم . در فقه و شریعت اسلامی فقط کافر و غیرمسلمان را می توان به بردگی و از آنها غنیمت گرفت نه شخص مسلمان . اگر بردگی عملی نادرست و ضد اخلاقی و ناروا است که باید برای همه باشد و اگر هم چنین نبوده چنان چه از منظر اسلام در دوران پیشامدرن این چنین خیلی نبوده و برده داری البته با اصلاحات و ضوابطی و محدودیت هایی امری غیر اخلاقی و غیرمعقول نبوده و مجاز و روا بوده که باید برای همه از جمله در حق خود مسلمانان هم باشد نه فقط کافر و غیرمسلمان . اما در شریعت اسلامی برده گرفتن مسلمان توسط مسلمانان و هم کیشان در جنگ داخلی و بین مسلمانان ممنوع است !!! این مورد برده داری فقط یک نمونه است و دهها مثال دیگر از تبعیض و نقض قاعده ی زرین و طلایی اخلاق در اخلاق اسلامی و مبتنی بر دین می توان آورد که بعدا اگر کسی خواست چون و چرا و ادعای خلاف واقع کرده و اتهام تحریف و اینها به من بزند می آورم . فعلا یکی را برای نمونه مثال زدم .