اندیشهفلسفهخردگفتگوحکمتمعناپرسشفرهنگ
الدين
مقالة عباسعلي منصوري بعنوان «نقد محسن كديور لعبد الكريم سروش: تأمل في طبيعة النقد وموضع الخلاف»
لا يدور الخلاف بين سروش وكديور حول التكفير، بل حول إمكانية السلوك في دين معين داخل العالم الحديث؛ ويرى الكاتب أن ما يقدمه سروش ليس إعادة بناء للمعرفة الدينية، بل ديناً جديداً يتاخم الروحانية ما بعد الدينية.
عباسعلي منصوري
كاتبنقد محسن كديور لعبد الكريم سروش: تأمل في طبيعة النقد وموضع الخلاف
عباسعلي منصوري
عضو الهيئة العلمية في جامعة رازي
هذه المقالة محاولة لبحث السؤال التالي:
هل نقد محسن كديور لعلم الدين عند عبد الكريم سروش هو من سنخ التنوير الديني أم من سنخ استخدام هراوة التكفير؟
بل وبتعبير أدق، السؤال الحقيقي هو:
ما هي المسألة الرئيسية التي يختلف حولها سروش وكديور؟
سؤال تمهيدي: لماذا من الضروري أن أقول وأكتب المزيد عن الخلاف في علم الدين بين محسن كديور وعبد الكريم سروش؟
بعض أولئك الذين ينتمون، من حيث علم الدين، إلى تيار التنوير والتجديد الديني، يرون أن هذا النوع من الكتابات والخوض في هذا الخلاف يضر بالتنوير الديني، حتى إنهم يتحاشون نشر هذا النوع من الكتابات. لكنني لا أرى الأمر على هذا النحو، وأعتقد أن هذا النوع من المخاوف أقرب إلى مصلحويات الفكر التقليدي منه إلى بحث التنوير الديني عن الحقيقة. لذا، فإن هواجس مثل شماتة التيار التقليدي، أو انهيار تيار التنوير الديني، أو استغلال السياسيين لهذا الخلاف الفكري، أو المساس بالمكانة العلمية للدكتور سروش أو كديور... إلخ، لا ينبغي أن تدفعنا إلى التخلي عن بحث الحقيقة.
خلاصة القضية وظاهرها:
القضية هي أن محسن كديور ينتقد علم الدين عند سروش ويعتقد أن عمل سروش ليس مصداقًا لإصلاح وإعادة بناء المعرفة الدينية وليس مصداقًا للاجتهاد البنيوي في المباني والأصول، بل هو مصداق للمراجعة في الإسلام نفسه وتقديم دين جديد، لأن سروش قد راجع الأسس الإسلامية (الوحي، والنبوة، والقرآن، والله) ولم يبقِ أي نواة صلبة للإسلام. إن مسار علم الدين عنده يؤدي إلى فقدان الدين، والله، والنبوة، والوحي، والقرآن لموضوعها تدريجيًا، وتكون حصيلته النزعة الروحانية ما بعد الدينية، والتقيد بالهواجس ما بعد الدينية والمذهبية، وعدم التقيد بأي هوية دينية أو مذهبية محددة.
ويصرح الدكتور كديور ويؤكد في الوقت نفسه أن هذا الكلام لا يعني التكفير، لأن معيار الخروج من الإسلام هو إقرار الفرد نفسه. لذا، ما دام الفرد نفسه لم يقر بالخروج من الإسلام، فإنه يظل مسلمًا، حتى لو كنا نعتبر فهمه للإسلام خاطئًا أو حتى متناقضًا مع الإسلام. يصف كديور في مقالته «الأطياف الإسلامية الجديدة في إيران المعاصرة» سروش وأمثاله بأنهم «مسلمون مراجعون»، ويصرح بأنه: «لا يمكن إسكات أحد بحجة المراجعة. كل شخص مسموح له أن ينطق بما يراه، ولا يحق لأحد أن يقيد رأي آخر حتى لو اعتبره خاطئًا. بعبارة أخرى، حرية التعبير، خصوصًا في إبداء الآراء الدينية غير الأرثوذكسية، لا يمكن انتهاكها بأي حجة. أي تقييد بأي حجة في هذا المجال ينتهي إلى الإضرار بنمو وازدهار الفكر الديني. أنا أدافع بكل قوة عن حق "حرية التعبير" للمسلمين المراجعين الإيرانيين، بل وغيرهم من المراجعين ومنتقدي الإسلام. يحق للمسلم المراجع أن يقول إن الإسلام هو على هذا النحو الذي فهمه، ويحق للناقد أن يقول إن تقديم الإسلام بهذه الصورة خاطئ لهذه الأسباب، ويؤدي إلى انحلال الإسلام».
في المقابل، يعتقد عبد الكريم سروش أن نقد كديور ليس من سنخ النقد العلمي، بل هو من سنخ استخدام هراوة التكفير لإسكات الناقدين. وقد قال مؤخرًا في إجابته على سؤال أحد المتابعين (والذي نُشر أيضًا على قناة الدكتور سروش على التلغرام): «يبدو أنه ينبغي علينا مرة أخرى، بدلًا من النقد العلمي المنصف والمحقق، أن نشهد رفع هراوة التكفير وتهمة "الخروج من الإسلام وانحلال الإسلام والإتيان بدين جديد". لقد أجبتُ في الماضي على النقود العلمية بأجوبة علمية، ولكن ماذا عسانا أن نقول عن رجل دين لم يستوعب بعد أبجديات التجديد الديني، ولا يزال، شأنه شأن بعض زملائه وأسلافه من الحوزويين التقليديين، يصر على وجود "إسلام حقيقي وثابت" ويعتبر نفسه وصيًا عليه، ويطعن الآخرين بالخروج من دائرة الإسلام؟»
حقيقة القضية وموضع الخلاف الرئيسي
سيدرك القارئ الواعي الثاقب أن المسألة الرئيسية في هذا الخلاف، وإن بدت ظاهريًا أسئلة من قبيل: ما الإسلام؟ أين تقع النواة الصلبة للإسلام وهل للإسلام نواة صلبة أساسًا؟ هل يوجد معيار لتشخيص التفسير الصحيح أو الخاطئ للإسلام؟
لكن حقيقة الأمر هي أن ما وضع سروش وكديور في مواجهة بعضهما وفرّق بين سبيلَيهما ليس إجاباتهما المختلفة عن هذه الأسئلة. ذلك أن خلافهما الجوهري لا ينشأ أساسًا من هذه الأسئلة
في الواقع، وفي باطن الأمر، المسألة الرئيسية وموضع الخلاف بين سروش وكديور (وأصحاب الفكر الموافق لكل من هذين المفكرين) هي: هل السلوك في دين معين ممكن ومرغوب فيه في العالم الحديث وفي ظل العقلانية الحديثة أم لا؟ هل يحتاج إنسان اليوم إلى أن يظل سالكًا في دين معين، أم أن السلوك في دين معين لم يعد ممكنًا ولا مرغوبًا فيه؟
جواب محسن كديور عن هذا السؤال إيجابي، فهو يدافع عن ضرورة السلوك في دين معين اسمه الإسلام، وعن مذهب التشيع أيضًا (وإن كان فهمه للتشيع يختلف اختلافات جوهرية عن الفهم التقليدي)
لكن يبدو أن جواب عبد الكريم سروش سلبي. ولهذا السبب يقدم معنى من الإسلام والمسلمَنة يرى كديور أن هذا المعنى، أيًا كان، ليس هو الإسلام. لكن سروش يتحاشى طرح المسألة في صورتها الأصلية والأصيلة. وتفهّم سبب تحاشيه هذا أمر مفهوم. أما وصفه لأمثال كديور بالسذاجة والظاهرية وعدم الإلمام بأبجديات التنوير، فهو محل تأمل ونقد جاد. من اللائق أن يخاطب سروش أمثال كديور بلسان البرهان والاستدلال.
وعليه، فإن النقد الرئيسي الذي يوجهه كديور لسروش في الواقع هو أنه كما أصبحت ثنائية الشيعي والمسلم بلا معنى بالنسبة لسروش، فإن ثنائية المسلم وغير المسلم أصبحت بلا معنى أيضًا، وأن علم دينه لا يمتلك حدًا فاصلًا واضحًا عن الإيمان بالله غير الديني، وعلى الدكتور سروش أن يوضح ما الفرق بين علم دينه وبين الروحانية عبر الدينية، وما هو تميزه عن أمثال مصطفى ملكيان؟
ومع ذلك، فإن حقيقة الأمر هي أن مسألة سروش وكديور لا تمت بصلة إلى التكفير (وصراحة كلام كديور بشأن التكفير أغلقت ملف هذا النقاش أيضًا) ولا ينبغي أن نعطي عنوانًا خاطئًا. فعلى سروش، قبل أن يضطر لتوضيح موقفه من كديور، أن يوضح موقفه من أمثال مصطفى ملكيان، لأنه الآن ليس كديور وحده ناقدًا لعلم دين سروش، بل ربما يمكن القول إن غالبية المتنورين دينيًا (ومنهم: محمود صدري، وآرش نراقي، وأحمد صدري، وأبو القاسم فنائي و...) هم نقاد لعلم دينه.
وبالطبع، فإن كون كثير من المتنورين دينيًا قد أصبحوا نقادًا لعلم دين سروش، أو أن سروش قد أصبح أقرب إلى مصطفى ملكيان، لا يعني أن كلام سروش بشأن الدين خاطئ أو أن عمله ليس تنويريًا. بل على العكس، إني لأخمن أن تنقلب الأوراق لصالح سروش في المستقبل غير البعيد. كما أن كلام ملكيان الآن أشد وقعًا على سمع إنسان اليوم من كلام كديور وسروش. لعل سروش لو تحدث في هذا الموضوع بكشف أوضح وصراحة أكثر، لقدم خدمة أعظم للمعرفة، وللدين، وللتيار التنويري. وإن كان قد يؤدي ذلك إلى تساقط بعض من متابعيه. لكن يبدو أن متابعي سروش هم الأجيال القادمة أكثر من الأجيال الحالية.
نقاش حول هذا المقال١٣ تعليق
واقعیت این هست جناب کدیور هم به دین ثابت (متن ثابت دینی یا قرآن ) باور دارد و هم به واقعیت دین تاریخی محصول قرائت و شرایط اذعان دارد .که پس از رحلت پیامبر اجتناب ناپذیر رخ می دهد. گزاره وجود دین تاریخی بطوراجتناب پذیر دلالت به این دارد که آن متن ثابت برای کارآمدی نیازبه قرائت دارد و این قرائت هرچه که هست می تواتد متفاوتر از،فهم مخاطبان عصر وحی باشد . بعبارتی متن ثابت برای مردمانی مشخص دارای بالاترین تناسب هست .و مردمان آتی با دانش و تجربه متفاوت با مخاطببن عصر پیامبر ،فقط با متن ثابت روبرو نیستند بلکه با قرائت های مختلف نیز سروکار دارند که بمنزله دین تاریخی هست ، اگر فرض امکان قرائت از متن ثابت دینی ممکن باشد چرا قرائت محمد از "وحی" متناسب با ظرفیت روحی و فکری و دانش ومنشی خودش مقدور نباشد یا غیر صحیح دانسته شود!!؟.مگر جناب کدیور می تواتد ادعا کند که این امر ممکن نیست و فقط تکرار کلام القا شده رخ داده و متن ثابت (قرآن ) تشکیل شد.
به نظر می رسد در مخیله کدیور تکفیر هم نمی گنجد و واکنش سروش قدری تند و نامتناسب است. شاید سروش نگران سوء استفاده دیگران باشد. به شخصه از دکتر سروش بیش از هر کس دیگری آموخته ام.اما به هر حال بعضی تندزبانی هایش موجه نیست و متاسفانه مسبوق به سابقه هم هست، هر چند این تندگویی ها به مرور ایام نسبت به گذشته تعدیل شده است.
همانطور که در نقد نوشتار دیدگاه فنایی هم آوردم، تفکیک میان تکفیرِ قول و تکفیرِ قائل، صرفا به منظور فرار از اتّهام تکفیر است و واقعیت را تغییر نمیدهد. عجیب فرمایشی است که جناب کدیور گفتند تا وقتی خود شخص صراحتا اعلام کفر نکند، کافر نیست.آیا این رأی غالب فقهاست؟ کدام فقیه صاحب نامی این را گفته؟ آیا قائلان به وحدت وجود( یا قول به حلول، در روایت جهله صوفیه) خودشان صراحتا اعلام کرده بودند که : بسمه تعالی این جانب عالماً عامداً اعلام کفر میکنم؟!! قطعا خیر، پس چرا، آنچنان که آیت الله مکارم ، متخصص در فقه ، مدعی است، غالب فقها آنها را تکفیر کردند؟ برای اینکه آن فقها روشن فکر دینی نبودند و بلد نبودند در عین تکفیر، ژست روشن فکرانه بگیرند و بگویند : آقا! ما که نگفتیم تو کافری، ما گفتیم نظرات شما تماماً کافرانه است!!!. مضاف بر این، فرضا جناب کدیور اعلم از تمام آن فقهاست و تفکیک کذایی وی منطقاً صحیح است. اما چرا به آثار اجتماعی این این فتوا نظر ندارند؟ مگر از نگاه روشنفکران نباید فقیه در صدور فتوی تاثیر اجتماعی آن را هم لحاظ کند؟ چند نفر از مردم جامعه این تفکیک را میتوانند انجام دهند و در عین اینکه نظریات شخصی را جملگی کافرانه و هادم دین میدانند، او را یکی از اولیاء مقرب خدا هم بدانند؟ لااقل برای عموم مردم چنین تفکیکی وجهی ندارد. پس این آتش را نیفروزید.
پي نوشت زبان مرز مفاهمه است حتي اگر به پيامبر دسترسي داشتيم زبان عربي مرسوم محدوده مفاهمه است من امي بودن پيامبر را اينتور ميفهمم
برداشت سنتی از متن دینی باید خود را با تحلیل مدرن از محدودیت فهم انسان هماهنگ کند نتیجه را نمیتوان ایدئولوژیک به سمتی هدایت کرد میمانند زور حاکم
سلام. بنده با نظرات هر دو نفر( سروش و کدیور) آشنا هستم. با جناب کدیور هم مکاتبات متعددی داشته ام. آنچه به طور خلاصه ( به دور از نقد شخصیت ) می توانم گفت ، این است که دید کدیور واقعا دیدی سنتی است که سعی در به روز کردن آن دارد. جدا از حسن نیت و سعه ی صدر در برخورد با آرای مخالف ، عر گاه این نظرات و پرسش ها ، باور های بنیادین او را زیر سوال ببرند ، بر می آشوبد و از کلماتی مانند : « امثال شما » یا « امثال شما و دکتر سروش» به زبان تند و طعنه سخن می گوید . دکتر سروش مدتهاست به این نتیجه رسیده که تعلق خاطر ، دلیل اصرار بر چیزی نمی تواند بود. به نظرم او هنوز در راه است و در این راه ، بخش هایی از باورهای او جدا می شوند و بخش هایی ( که گاه شخصا با آنها نمی توانم همراهی کنم ) به باورهایش افزوده می شوند اما این افزودن و کاسته شدن از روی تفنن و دلخواه نیست بلکه از دید او ، راهی جز این باقی نمانده است. از نظر او یا باید دین سنتی را نگاه داشت و در نهایت پیراست ( کاری که به نظرم مسیر کدیور است) یا باید با دینی که می فهمیم ، رو در رو و بی رودربایستی مواجه شویم و برای آنچه با عقل یا اخلاق ناسازگار می نماید ، جوابی داشته باشیم. گاه این جواب ، ممکن است با باورهای همیشگی ناسازگار باشد چون از نظر او چیزی به نام دین اصلی برای ما یافتنی و در دسترس نیست .به نظرم خودش هم ادعای درک «نو از دین » و « پیامبر نو» و « خدای نو» در طی زمان دارد و از دید او این گریز ناپذیر است.
معرکه آرای مختلف و بازی های زبانی با روش و منش فلسفی که نتیجه آن گیج شدن مخاطبان و گم شدن حق و حقیقت می شود. کاری که این روزها امثال دکتر سروش و پسرش کرده اند.
نکاتی را که عرض میکنم بر گرفته از آثار و اندیشه زنده یاد علی صفایی حایری و حاصل ۳۳ سال آشنایی چهره به چهره با او و مطالعه آثارش است . نکته ای که در فهم و برسی نظرات بزرگانی چون دکتر سروش پدر و مصطفی ملکیان و دکتر کدیور شایان توجه است پیش فرض اولیه ایشان در داوری در مورد دین است . اگر ما مسایل را از ضرورت و اضطرار به دین شروع کنیم نه تحمیل دین در زمان بلوغ شناسنامه ای و تحمیل حکومت دینی بر کشوری که هنوز از معرفت دینی به جامعه دینی و تحزب روی نیاورده اند . و تا زمانی که دین ادعای خود را پس از اثبات ناکارآمدی دستاوردهای بشر در سه حوزه علم و فلسفه و عرفان برای انسانی که به شهادت استعدادهایش بیش از ۷۰ سال ادامه دارد و هر حرکت ، اندیشه و تخیل او بر تمام هستی اثر دارد اثبات نکرده و در واقع تا انسان در سه شکل فردی و اجتماعی و حکومتی نیازی به دین ندارد ، طرح دین بسیار بیجا و بی موقع است .
همه بدند تو خوبی
نويسنده حق را به مرد مي شناسد، نه مرد را به حق. انگار كه دارد يك مسابقه ورزشي بين دو مبارز و تعداد طرفدارانشان را ديده و بعد تصميم بگيرد كداميك كاربلدتر است. دين گريزي ابعاد وسيعي يافته. تقريبا در تمام جهان مدرن. خدا ناباوري بخصوص در ايران تحت ستم، كه نوميد از نجات است، با سرعت بيشتري از بقيه دنيا، در حال شيوع است. سروش پاسخي معنوي براي معضلات امروز ايران نيافت، پس با موج همراه شد. به همين وضوح. انچه او گفت و منتشر كرد عملا ضعف بنيادين در موازين اعتقادي و زايل شدن نقاب تئوريسين ديني بود كه در دوران ج ا برايش و البته با اطلاع و رضايت خود، ساخته بودند. اين حباب تركيد. نه دنيايش به ثمر رسيد و نه اخرتي برايش باقي ماند. اقاي گنجي سالهاي قبل در مورد دين سازي جديد او نوشت. همه بجانش افتادند كه نام تو وزن نام سروش را ندارد. اتفاقا كاملا درست مي گفت.اكنون اما سروش از اين دين جديد هم عبور كرده. خواهيد ديد كه به اتئيزم خواهد رسيد. تئوريسين قدرت ، فرجامي بهتر از اين نخواهد داشت.قل هل انبئكم باالاخسرين عملا؟ الذين ضل سعيهم في الحياة الدنيا و يحسبون انهم يحسنون صنعا. وضع شبستري هم بهتر از او نيست.اهميتي هم ندارد.كديور درست مي گويد. سروش هرچه باشد، مسلمان نيست.من اراء ملكيان را قابل اعتنا و متمكنانه نمي بينم. دنبال هم نمي كنم، فقط چند سال پيش جايي خواندم كه گفته؛ فرق من و پيامبر در اين است كه او گفته مخالف مرا بكشيد و من چنين چيزي نمي گويم. پس من روشنفكرم. چنين حدي از سخافت و تهمت زني به پيامبر، اگر واقعا اين گفتار از ملكيان باشد، هيچ جاي اميدي براي نگاه به گوينده ي ان، حتي به عنوان يك پژوهشگر باقي نمي گذارد.نويسنده كرامي بجاي وزن كشي و شخصيت نگاري، بنشينند و يك پرنسيب براي دين شناسي خود تعريف و سپس به نقد اراء ديگران بپردازند.
سروش تنها یک تجدید نظر طلب و نواندیش نیست بلکه سیاستمدار هم هست و در ارایه آرا و نظراتش سیاست به خرج میدهد او آهسته و پیوسته و تدریجی نظرات و تغییرات فکری خود را مطرح میکند تا مخاطبش را شوک زده نکند و بلکه دستش را بگیرد و آرام آرام با خود راه ببرد تا به نتیجه برسد
بسیار متن خوب و دقیقی برای روشن تر شدن اختلاف این دو متفکر بود. به نظرم سروش باید مثل ملکیان تکلیف همه را روشن کند. گاهی به نعل گاهی به میخ اشتباه بزرگ این روزهای اوست. امروز دیگر نحوه مواجه ی ما با ملکیان مشخص است. او سالهاست از این جدالهای فرقه ای خود را بیرون انداخته است. سوال اصلی از سروش این است: روشنفکری دینی؟ چه دینی؟ کدام دین؟ دینی که هر روز تفسیر متفاوت و ساختارشکنانه ای از آن ارائه میکنی؟ پس چه اصراری به این دین داری؟
دکتر سروش در دایره روشنفکری دینی سخن می گوید و همچنان دینداری و نحوه مواجهه با دین در جهان جدید، دغدغه اصلی ایشان است. این امثال کدیور هستند که به ذات باوری و اسلام اصیل چسبیده اند و فقط به بزک دوزک ظاهر آن توجه دارند. این قشریان متعصب به هسته منجمد دین، اعتنایی به پرسش ها و تناقضات درونی معرفت دینی خود ندارند