Easy, Difficult, and of Little Use?

Perhaps the situation of no country in the world is analyzed as much as the situation of Iran. I doubt there is another country where, for several decades, almost all the people have spent a significant portion of their free and unfree time analyzing the structure of power, its motivations, causes, and consequences, and examining the resulting economic and cultural issues and problems. Why is analyzing Iran's issues so easy that almost everyone engages in it, and, of course, speaks with such certainty? At the same time, it is unlikely that one can hear anything noteworthy on the matter, even from experts. Why is it that if one spends years reading and listening to these analyses, it is as if nothing has happened; we do not feel that anything, or much of anything, has been added to us? And of course, it makes little difference whether the analysis is economic, cultural, foreign relations, or domestic politics. In a lecture I gave last year at the University of Tehran, I explained that the analysis and explanation of issues, from scientific and technical to political and social, is often difficult because multiple factors are at work in the production of an object or a situation, and it is generally difficult for the researcher to identify and calculate all the components of the causal network, the specific contribution of each, the interaction among the components, and their final effect on the resultant vector, that is, the realization of the final situation. This is the main reason for the difficulty and also the disagreement in describing, explaining, and analyzing events and issues; but there is an exception to this. If, among the network of causal factors that work to bring about something or a situation, there is one factor that plays a very important role...

Easy, Difficult, and of Little Use?

Perhaps the situation of no country in the world is analyzed as much as the situation of Iran. I doubt there is another country where, for several decades, almost all the people have spent a significant portion of their free and unfree time analyzing the structure of power, its motivations, causes, and consequences, and examining the resulting economic and cultural issues and problems. Why is analyzing Iran's issues so easy that almost everyone engages in it, and, of course, speaks with such certainty? At the same time, it is unlikely that one can hear anything noteworthy on the matter, even from experts. Why is it that if one spends years reading and listening to these analyses, it is as if nothing has happened; we do not feel that anything, or much of anything, has been added to us? And of course, it makes little difference whether the analysis is economic, cultural, foreign relations, or domestic politics. In a lecture I gave last year at the University of Tehran, I explained that the analysis and explanation of issues, from scientific and technical to political and social, is often difficult because multiple factors are at work in the production of an object or a situation, and it is generally difficult for the researcher to identify and calculate all the components of the causal network, the specific contribution of each, the interaction among the components, and their final effect on the resultant vector, that is, the realization of the final situation. This is the main reason for the difficulty and also the disagreement in describing, explaining, and analyzing events and issues; but there is an exception to this. If, among the network of causal factors that work to bring about something or a situation, there is one factor that plays a very important role...

In other words, if there is a factor that is much more forceful compared to other factors (or, in a sense, its "variable coefficient" is very high), then both analysis and explanation become relatively easy, and there is less disagreement about it. If we are asked why the Earth and other planets of the solar system move in their orbits, without hesitation or reflection we say because of the gravity the Sun exerts on them. Why is this answer so simple and definitive? Do other factors not exert forces on the planets' rotation? The answer is clearly yes. The rotation of a planet like Earth in its orbit is the resultant of numerous small and large factors, and the planet's final motion is their resultant. Each and every planet, and even their moons and satellites, exert conflicting forces on one another, and each planet itself exhibits a specific resistance to any force; at the same time, the planets move so regularly in their orbits that little effect of this struggle is seen; as we all know, the reason is that the force exerted by the Sun is so significant compared to other forces that it renders them negligible in its presence.

اما اگر از ما بپرسند چرا پیش بینی وضع هوا، به طور دقیق و در بازه های زمانی طولانی، دشوار یا غیرممکن است، می توانیم پاسخ دهیم چون عوامل مؤثر بر دما و باد و ابر و بارش چنان متنوع است که شناسایی و اندازه گیری همه آنها و برآورد نیروهای متعارض شبکه علّی و نهایتا تعیین بردار برایند (وضع هوا چگونه خواهد بود) در آنها بسیار دشوار یا ناممکن است؛ درست مثل اسیری که افراد متعددی با هیاکل کوچک و بزرگ با بندهای کوتاه و بلند و در جهات متفاوت او را می کشند. پیش بینی خط  سیر نهایی چنین دربندی دشوار یا ناممکن است؛ اما اگر در میان کِشندگان پهلوانی بسیار نیرومند باشد و با طنابی کوتاه و قطور، تأثیر او بر حرکت اسیر می تواند چنان باشد که فشارهای دیگر تقریبا به حساب نیاید؛ بنابراین با توجه به مسیر کشش او خط سیر فرد اسیر و سرعت آن را می توان پیش بینی کرد. مثالی از حوزه اقتصاد که در آن پیش بینی قیمت جهانی نفت کار آسانی نیست؛ حتی توضیح و تحلیل منحنی تغییرات آن در سال های گذشته هم کاری آسان و توافق شده نیست. (کسی گفته است علوم انسانی، ازجمله اقتصاد، در پیش بینی گذشته به قدر کافی مشکل دارند، پیش بینی آینده پیشکشش شان!). علت آن هم این است که عوامل متعدد و متنوعی، از سیاسی و اقتصادی تا زیست محیطی و جنگی، از تکنیکی تا الگوی مصرف، از تصمیم گیری ها تا اتفاقات و از عوامل مشخص تا نامشخص، به تفاریق و به میزان های متفاوت بر آن و البته بر همدیگر و از این طریق به طور غیرمستقیم باز هم بر آن اثر می گذارند؛ اما اگر اتفاق بزرگی بیفتد و مثلا چاه های نفت کشورهای حوزه خلیج فارس آتش بگیرد یا تنگه هرمز بسته و مسیر حرکت نفت کش ها مسدود شود، به آسانی می توان گفت نفت به میزان زیادی گران می شود. دلیل آسان بودن این پیش بینی همین است که یک عامل زورآور وارد معادله شده و نقش آن عوامل متعدد و متنوع و اعمال نفوذهای در هم و دشوار آنها را تحت الشعاع قرار داده است؛ اما دقت کنیم که این آسانی فقط آسانی نیست؛ بلکه چیزی را آسان و چیز دیگری را دشوار می کند. در شرایطی که یک عامل زورآور، یک عامل نیرومند به شدت اثرگذار، وارد معادله می شود، درست است که تشخیص و پیش بینی و تبیین به طور کلی آسان می شود؛ اما تشخیص عوامل دیگر و میزان دخالت آنها و ارائه یک تبیین جامع و دقیق مشکل تر از شرایط عادی می شود؛ مثلا تشخیص اینکه الگوی مصرف و تحولات تکنولوژیک در قیمت نفت چقدر تأثیر می گذارد، در شرایط یک بحران نفتی دشوارتر است. هنگامی که جمعی در میان خود پچ پچ می کنند، تشخیص دقیق اینکه هریک چه می گویند، دشوار است؛ اما اگر کسی از میان آنها بلندگو به دست گرفته و حرف بزند، سخن او به خوبی شنیده می شود؛ ولی تشخیص پچ پچ بقیه دشوار است و ارائه گزارشی دقیق و جامع از حرف هایی که در آن جمع زده می شود، باز هم دشوارتر می شود. وصف کم فایدگی تحلیل در چنین مواقعی هم از همین جا روشن می شود. در مثال بحران بزرگ نفتی از هرکسی، عالم یا عامی، اگر بپرسیم چرا نفت گران است یا چرا گرانی عمومی گسترش یافته است، به آسانی پاسخ می دهد به علت قطع استخراج یا صادرات نفت. پس از مدتی دیگر شنیدن این حرف ملال آور است. انگار گفت وگو و تحلیل دیگر فایده ای ندارد. اگر می شود، باید چاه های شعله ور را خاموش کرد و اگر نمی شود، باید یا دعا خواند؛ یا اصلا ساکت شد. شکی نیست که اگر دوران بحران ناشی از دخالت یک فاکتور پرزور طولانی شود؛ هرچند تشخیص و تبیین و پیش بینی درست و جامع و دیدن نقش عوامل خارج از بحران و طراحی نقشه توصیفی اینکه چقدر از مشکل ناشی از دخالت کدام عامل (اعم از جبری یا اختیاری، انسانی یا طبیعی و...) است، دشوارتر می شود؛ هرچند این برای عمده مردم و نیز تحلیلگرانِ معرکه گیر یا ساده انگار امکان خوبی فراهم می کند تا زیادتر حرف بزنند و تکرار کنند و از اطمینان و راست نمایی تحلیل خود مطمئن باشند. باری برای اهل درک و اهل درد، در عین کم امیدی، باز هم چاره ای جز تلاش در برآورد نقش عوامل مختلف و احیانا جست وجوی چاره  بخشی از مشکل از لابه لای آنها (عواملی غیر از عامل نیرومند اثرگذار) و البته در کنار مقادیر زیادی سکوت و دعا و... نیست. گفتن ندارد که وصف کم فایدگی در اینجا هم، مثل آنجا، گریبان گیر است.

.

---

.

آسان، دشوار و کم‌فایده ؟

نویسنده: مرتضی مردیها

روزنامه شرق | ۱۳۹۵ يکشنبه ۱۶ آبان

.

---

.