ابوالقاسم فنائی

ابوالقاسم فنائی، زادهٔ ۱۳۳۸ در تهران، پژوهشگر فلسفهٔ اخلاق، الهیات اخلاقی و نسبت دین و اخلاق است. او از چهره‌های مهم بحث‌های معاصر دربارهٔ تقدم اخلاق بر دین، اخلاق دین‌شناسی، اخلاق فقه و امکان نقد اخلاقی فهم دینی در ایران به‌شمار می‌آید. فنائی هم تحصیلات حوزوی دارد و هم آموزش دانشگاهی در فلسفهٔ اخلاق؛ همین ترکیب، جایگاه فکری او را در مرز میان فقه، الهیات، فلسفهٔ دین و اخلاق فلسفی قرار داده است.

او از سال ۱۳۵۸ وارد حوزهٔ علمیهٔ قم شد و پس از گذراندن دروس مقدماتی و سطح، چند سال در درس خارج فقه و اصول شرکت کرد. در دانشگاه نیز کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی را از دانشگاه قم گرفت و سپس برای ادامهٔ تحصیل به انگلستان رفت. فنائی در دانشگاه شفیلد کارشناسی ارشد و دکترای فلسفهٔ اخلاق دریافت کرد. صفحهٔ دانشگاه مفید نیز او را استادیار دپارتمان فلسفه و دانش‌آموختهٔ فلسفهٔ اخلاق از دانشگاه شفیلد معرفی می‌کند.

محور اصلی اندیشهٔ فنائی نسبت دین و اخلاق است. او در آثارش از این ایده دفاع می‌کند که اخلاق می‌تواند و باید معیار نقد فهم دینی باشد. از نظر او، دین‌شناسی، فقه و الهیات بدون التزام به موازین اخلاقی، در معرض خطاهای معرفتی و عملی قرار می‌گیرند. به همین دلیل، در کتاب اخلاق دین‌شناسی کوشیده است مبانی معرفتی و اخلاقی فقه و فهم دینی را بررسی کند.

کتاب دین در ترازوی اخلاق از آثار مهم اوست. این کتاب به نسبت اخلاق دینی و اخلاق سکولار می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد اخلاق را نمی‌توان صرفاً به فرمان دینی فروکاست. این اثر در معرفی‌های کتاب‌شناختی نیز با عنوان پژوهشی دربارهٔ نسبت میان اخلاق دینی و اخلاق سکولار معرفی شده است.

دیدگاه‌های فنائی در فضای فکری ایران بحث‌برانگیز بوده‌اند. برخی نواندیشان دینی آثار او، به‌ویژه اخلاق دین‌شناسی، را از جدی‌ترین تلاش‌ها برای بازسازی عقلانی و اخلاقی فهم دینی دانسته‌اند. در مقابل، شماری از منتقدان حوزوی و دانشگاهی، نظریهٔ او دربارهٔ تقدم اخلاق بر دین و امکان نقد اخلاقی فقه را نقد کرده‌اند.