گزارشی از سخنرانی جواد حیدری، مترجم فارسی «دینداری در میان بیخدایان»، درباره آخرین کتاب رونالد دورکین. حیدری بهجای مرور فصلبهفصل کتاب، هسته اخلاقی اندیشه دورکین را روایت میکند: تمایز «زندگی خوب داشتن» و «خوب زیستن»، ارزش محصول و ارزش اجرا، کرامت انسانی و استقلال اخلاقی، و پرسشی که زیر همه اینها است: با چه معیاری زندگی خود را بسنجیم؟

«دینداری در میان بیخدایان»
معرفی و بررسی کتاب رونالد دورکین؛ سخنرانی جواد حیدری
به همت جمعیت خیریه غدیر
این گزارش، خلاصهای از سخنرانی «معرفی و بررسی کتاب دینداری در میان بیخدایان» نوشتهی رونالد دورکین است که به همت جمعیت خیریه غدیر برگزار شد. سخنران این نشست، جواد حیدری، مترجم فارسی کتاب نیز بود که ترجمهی این اثر را انتشارات طرح نو در سال ۱۴۰۵، در ۱۸۴ صفحه و در نخستین نوبت چاپ منتشر کرده است. دکتر حیدری در این جلسه، ضمن معرفی کتاب، به بررسی مهمترین دیدگاههای نویسنده و بهویژه اندیشهی اخلاقی او پرداخت.
این نشست بهصورت برخط برگزار شد و پس از ارائهی سخنران، فرصتی برای پرسش و پاسخ در نظر گرفته شد.
«دینداری در میان بیخدایان» (Religion Without God) آخرین کتاب دورکین است که پس از مرگ او منتشر شد.[1] متن کتاب بر پایهی «سخنرانیهای اینشتین» است که دورکین در دسامبر ۲۰۱۱ در شهر برن سوئیس ایراد کرد.[2] نکتهی محوری کتاب آن است که «نگرش دینی» لزوماً به باور به خدا وابسته نیست و بنیاد دفاع از آزادی دین را باید در حق عمومیتری به نام «استقلال اخلاقی» جستوجو کرد. ترجمهی فارسی کتاب در ۱۸۴ صفحه و در سال ۱۴۰۵ بهصورت چاپ اول توسط انتشارات طرح نو منتشر شده است.
رونالد دورکین، فیلسوف حقوق آمریکایی، را بسیاری بزرگترین فیلسوف حقوق نیمهی دوم قرن بیستم میدانند. او در هاروارد تحصیل کرد، چند سال وکالت کرد و در سال ۱۹۶۹ در دانشگاه آکسفورد بر کرسی فلسفهی حقوق نشست؛ کرسیای که پیش از او در اختیار استادش، اچ. ال. ای. هارت، بود.[3] همزمان در دانشگاه نیویورک و بعدها در دانشگاه کالج لندن هم تدریس میکرد و در نشریهی «نیویورک ریویو آو بوکس» دربارهی مناقشههای روز، از جمله سقط جنین، آزادی بیان، تبعیض مثبت و جنگهای عراق و افغانستان، مینوشت. او در فوریهی ۲۰۱۳ در لندن بر اثر سرطان خون درگذشت.[4]
جواد حیدری مترجم فارسی این کتاب است و به گفتهی خودش سالها در حوزهی اخلاق و زندگی خوب مطالعه و پژوهش و نگارش داشته است. او در مقدمهی مترجم نیز بر اهمیت کتاب تأکید کرده و روایت دورکین از «خوب زیستن» را «دقیقترین و عمیقترین روایت از زندگی خوب» میداند. سخنران در پایان جلسه اشاره کرد که ترجمهی کتاب دیگری را نیز به ناشر سپرده است (نک. بخش پرسش و پاسخ).
سخنران بهجای مرور فصلبهفصل کتاب، هستهی اخلاقی اندیشهی دورکین را روایت کرد؛ یعنی همان بنیادی که بحث کتاب دربارهی دین و استقلال اخلاقی بر آن استوار است. ساختار سخنرانی چنین بود:
• طرح مسئله با روایتی از یک دورهمی دوستان قدیمی و پرسش «با چه معیاری زندگی خود را بسنجم؟»
• معرفی دورکین و جایگاه او بهعنوان «خارپشت» اندیشهی اخلاقی و سیاسی.
• شش محور اصلی: تمایز «زندگی خوب داشتن» و «خوب زیستن»؛ ارزش محصول و ارزش اجرا؛ دو الگوی تأثیر و چالش؛ نیکزیستی ارادی و انتقادی؛ کرامت و دو ستون آن؛ پیوند اخلاق فردی و اخلاق جمعی؛ و استقلال اخلاقی.
• هفت توصیهی عملی برای زندگی روزمره.
• پرسش و پاسخ.
نکتهی روششناختی: سخنران با مثالهای روزمره و تمثیلهای هنری و ورزشی کوشید مفاهیم انتزاعی را برای مخاطب عمومی ملموس کند. مثالهای ایرانی (مانند ردیف موسیقی ایرانی) و مثالهای تاریخی (مانند زملوایس و ون میخرن) از افزودههای او در تبیین بود.
سخنران بحث را با روایتی آغاز کرد: بچههای یک کلاس دبیرستان، بیست سال پس از آخرین زنگ مدرسه، در رستورانی دور هم جمع میشوند. ساعت اول پر از شوخی و خاطره است، اما کمکم «بازیِ اعلامنشده»ی مقایسه آغاز میشود: یکی از مطب تازهاش میگوید، یکی عکس خانهاش در ونکوور را نشان میدهد و یکی سویچ خودرویی را طوری روی میز میگذارد که آرم آن دیده شود. در این میان، سعید، شاگرد اول سابق که اکنون دبیر فیزیک شهری کوچک است و کاری را میکند که همیشه دوست داشت، ساکت میماند و شب با این احساس که «شاید زندگیاش را باخته» بیدار میماند. نکتهی تلختر آنکه صاحب همان سویچ پرآوازه نیز همان شب به سقف نگاه میکند و میپرسد: «این همه دویدن برای چه؟»
سخنران این پرسش مشترک را چنین صورتبندی کرد: آیا درست زندگی میکنم؟ آیا عمرم را هدر میدهم؟ و اصلاً با چه متر و معیاری باید زندگی را سنجید؟ به باور او، پاسخ دورکین نه نسخهی موفقیت است و نه جملههای انگیزشی، بلکه «متر تازهای» برای اندازهگیری زندگی است؛ متری که اگر به دست بیاید، دیگر نمیتوان با نگاه پیشین به دورهمیها، شکستها و خود نگریست.
چرا فیلسوفی حقوقی به پرسشی میپردازد که معمولاً در حوزهی روانشناسی عامهپسند جای دارد؟ پاسخ سخنران این بود که دورکین زندگی را «کشویی» نمیدانست: یک کشو برای قانون، یکی برای سیاست و یکی برای اخلاق شخصی. او معتقد بود نمیتوان از عدالت دفاع کرد و دربارهی زندگی ارزشمند ساکت ماند، یا از زندگی ارزشمند سخن گفت و کرامت دیگران را نادیده گرفت.
این نگاه در آخرین اثر نظری بزرگ او، «عدالت برای خارپشتها»، پیگیری شده است.[5] عنوان کتاب به سطری منسوب به آرخیلوخوس، شاعر کهن یونانی، اشاره دارد که آیزایا برلین آن را رواج داد: «روباه چیزهای بسیاری میداند، اما خارپشت یک چیز بزرگ میداند.»[6] برلین اندیشمندان را به دو دسته تقسیم میکرد: روباهها که جهان را پارهپاره و پرتناقض میبینند و خارپشتها که همهچیز را در پرتو یک ایدهی بزرگ میفهمند. دورکین آشکارا اعلام کرد که خارپشت است، و آن «یک چیز بزرگ» از نگاه او این است که خوب زیستن، خوب رفتار کردن با دیگران، عدالت و کرامت به هم گره خوردهاند. انسان نمیتواند در خانه یک آدم باشد، در بازار آدمی دیگر و با دوستان آدمی سوم؛ و نمیتواند برای زندگی خود ارزش قائل باشد اما زندگی دیگران را ارزان بگیرد. سخنران تأکید کرد که همین جسارت، سخن دورکین را برای زندگی روزمره کاربردی میکند.
قلب ماجرا، به تعبیر سخنران، تمایزی است که دورکین میان «داشتن یک زندگی خوب» و «خوب زیستن» میگذارد. در تعبیر خود دورکین: خوب زیستن یعنی کوشیدن برای آفریدن یک زندگی خوب، اما تنها در چارچوب محدودیتهایی که برای کرامت انسانی بنیادیناند.
سخنران این تمایز را با بازی «حکم» توضیح داد: کارتهایی که به دست ما میرسد در اختیار ما نیست (ممکن است دستی پر از آس و شاه باشد یا پر از دو و سه)، اما چگونگی بازی با آن کارتها کاملاً به ما بستگی دارد. «زندگی خوب داشتن» به کارتها مربوط است: سلامت، خانوادهی گرم، درآمد، عشق، دوستی، موفقیت و سرپناه امن؛ بخش بزرگی از اینها به بخت وابسته است (کشور، دهه، خانواده، بدن و ژن). اما «خوب زیستن» به نحوهی بازی ما مربوط است؛ مسئولیتی است، کوششی است و شیوهای برای رویارویی با چالشی به نام زندگی.
مثال سخنران: پیمانکاری را که با مصالح بیکیفیت و رشوه ثروت اندوخته، سالم است و ویلایی رو به دریا دارد، در کنار پرستاری بگذارید که سالهای کرونا را با شیفتهای پیاپی گذرانده و حقوقش بهزحمت اجارهاش را میدهد. اگر بپرسیم کدام «زندگی خوبی دارد»، پاسخ اولی است؛ اما اگر بپرسیم کدام «خوب زیسته است»، پاسخ روشن است: دومی. نمونهی افراطی آن استالین است که به معنایی فنی «زندگی خوبی» داشت (به قدرت رسید، هرچه خواست به دست آورد و در اوج قدرت مرد) اما به هیچ معنا خوب نزیست.
به همین دلیل، دورکین معمایی قدیمی را حل میکند: چرا آدم موفق از نظر سرمایه، عنوان، شهرت و محبوبیت گاه در درون احساس پوچی میکند و چرا برخی ناکامهای ظاهری با آرامشی حیرتآور زندگی میکنند و از دنیا میروند؟ چون این دو دربارهی یک چیز سخن نمیگویند؛ یکی دربارهی کارتهای دریافتی است و دیگری دربارهی شیوهی بازی. تمرین پیشنهادی: برگهای را با یک خط به دو ستون تقسیم کنید؛ در یک ستون «آنچه به من داده شده» (خانواده، شهر، سلامت، استعداد، فرصتها و بدشانسیها) و در ستون دیگر «کاری که من با آنها کردهام». بیشتر ما سالهاست خود را با ستون نخست میسنجیم؛ دورکین میگوید به ستون دوم نگاه کنید.
دورکین، که شیفتهی هنر بود، زندگی را شبیه آفریدن یک اثر هنری میفهمید و دو نوع ارزش را از هم جدا میکرد: ارزش محصول (ارزشی که چیزی بهعنوان یک شیء دارد) و ارزش اجرا (ارزشی که در خودِ انجام دادن، آفریدن و کوشیدن نهفته است).
سخنران برای نشان دادن جدی بودن این تمایز، ماجرای هان فان میخرن (Han van Meegeren)، نقاش هلندی، را آورد. او در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ چند تابلو را بهعنوان آثار تازهکشفشدهی ورمیر، نقاش بزرگ قرن هفدهم، به قیمتهای افسانهای فروخت؛ یکی از آنها به هرمان گورینگ از سران آلمان نازی رسید. پس از جنگ، وقتی او را به جرم فروختن گنجینهی ملی به نازیها بازداشت کردند، برای نجات خود اعتراف کرد که تابلوها را خودش کشیده و برای اثبات، در حضور شاهدان یک «ورمیر» دیگر نقاشی کرد. نکته این است که در خود تابلوها ذرهای رنگ جابهجا نشده بود، اما ارزششان یکشبه فرو ریخت؛ زیرا ما به آنچه پشت اثر بوده، یعنی دستاورد انسانیای که آن را آفریده، ارزش میدهیم، نه به شیء صرف.
مثال دیگر: نقاشیهای اوچلو در سیل فلورانس آسیب دید و «شام آخر» لئوناردو داوینچی قرنهاست که رو به فرسودگی است. اما حتی اگر شام آخر فردا از میان برود، آنچه لئوناردو کرد پاک نمیشود؛ رخدادی است که در تاریخ ثبت شده است. دورکین همین منطق را به زندگی میآورد. از جملهی کلیدی او که سخنران نقل کرد، میتوان مضمون زیر را برداشت: ما زندگیهای خوب زیستهشده را نه بهخاطر روایت نهاییشان ارج مینهیم، چنانکه گویی داستانی دیگر هم میتوانست جای آن را بگیرد، بلکه چون در آنها اجرایی را میبینیم؛ برخاستن به مبارزه با چالشی که باید زیسته شود. ارزش زندگیهای ما قیدگونه است نه صفتگونه.[7]
صفتها برچسبهاییاند که دیگران بر پیشانی ما میچسبانند (موفق، پولدار، مشهور، شکستخورده، گمنام)، اما قیدها شیوهی حرکت ما را توصیف میکنند: صادقانه، شجاعانه، با حوصله، سخاوتمندانه و مهمتر از همه با کرامت. شاهد سخنران، مجلس ختم است: کسی از متراژ خانه یا مدل ماشین متوفی سخن نمیگوید؛ میگویند دستش به خیر بود، کسی را دستخالی برنمیگرداند، نان حلال سر سفره میبرد و با حوصله به حرف همه گوش میداد؛ همهی اینها قیدند. سؤال دورکین این است که چرا ترازویی را که در لحظهی خداحافظی به دست میگیریم، در تمام عمر به دست نگیریم؟
تمثیل ورزشی سخنران: دو دوندهی ماراتن؛ یکی نیمهراه از میانبر رفته و با مدال طلا به خط پایان رسیده است، دیگری تا آخرین متر با پای آسیبدیده دویده و آخر شده است. مدال، یعنی محصول، از آنِ اولی است، اما تماشاگران برای دومی کف میزنند و میدانند ارزش کجاست. زندگی نیز تابلوی تمامشدهای نیست که به دیوار آویخته شود، بلکه اجرایی زنده است، مانند رقص یا نوازندگی؛ ارزش رقص در عکسی نیست که آخر شب گرفته میشود، در خود اجراست.
دورکین به تمثیل بسنده نمیکند و این ایده را در دو الگوی رقیب صورتبندی میکند (در سخنرانیهای تنر و سپس در کتاب «فضیلت حاکم»).[8] الگوی تأثیر میگوید زندگی خوب آن است که اثری بزرگ و ماندگار بر جهان بگذارد؛ هرچه ردّپا عمیقتر، زندگی ارزشمندتر. الگوی چالش میگوید ارزش زندگی خوب، ارزش یک اجرای ماهرانه است که در خودِ اجرا نهفته است، نه در پیامدهای آن. دورکین این ایده را از ارسطو وام میگیرد که سعادت را نه در داشتن چیزها، بلکه در خوب انجام دادن کارها میدانست.
مثال زملوایس. ایگناتس زملوایس (Ignaz Semmelweis) پزشک مجارستانی بود که در دههی ۱۸۴۰ در بیمارستانی در وین کار میکرد.[9] او دریافت که مرگومیر زنان تازهزا در بخشی که پزشکان مستقیماً از تشریح جسد به بالین آنان میآمدند بهطرز هولناکی بیشتر است. دستور داد پزشکان پیش از معاینه دستهای خود را با محلول کلر بشویند و مرگومیر بهشدت کاهش یافت. اما بیشتر همکارانش زیر بار نرفتند؛ این که دست خود پزشکان عامل مرگ باشد به نظرشان توهینآمیز بود. او سالها جنگید، منزوی شد و سرانجام در یک آسایشگاه روانی درگذشت؛ سالها بعد با کشفیات پاستور معلوم شد حق با او بوده است.
اگر ترازوی تأثیر را در روز مرگ او به دست بگیریم، حکم میدهد زندگیاش نسبتاً بیاثر بوده است؛ اما همان ترازو سالها بعد، بهخاطر کار دیگران، ناگهان سنگین میشود. اگر یادداشتهایش در آتش سوخته بود، تاریخ او را فراموش میکرد و زندگیاش در این ترازو برای همیشه سبک میماند. این عیب مهلک الگوی تأثیر است: بخت کور میتواند ارزش زندگی را تهی کند. و این بیرحمی فقط دامن قهرمانان تاریخ را نمیگیرد: پژوهشگری که پیش از اعلام نتیجه میمیرد، معلم روستاهای دورافتاده که کسی نامش را نشنیده، مادری که فرزندش را با جانکندن بزرگ میکند و فرزند در ۲۰ سالگی در تصادف از دست میرود، یا کاسبی که یک عمر کمفروشی نکرده و با آمدن فروشگاه زنجیرهای ورشکست میشود. ترازوی تأثیر دربارهی همهی اینها یک حکم دارد: زندگی ناکام و هدررفته. دورکین میگوید این حکم نهتنها بیرحمانه، بلکه نادرست است.
در مقابل، اگر ارزش زندگی در اجراست، هیچ نیروی بیرونی، سیل و جنگ و بیماری و فراموشی تاریخ، نمیتواند آن را از ما بگیرد؛ آنچه کردهایم کردهایم. سخنران این را «آزادی از استبداد نتیجه» نامید. ظرافتی که کمتر به آن توجه میشود این است که «اجرای ماهرانه» معیار بیرونی یکسانی نیست که بر همه تحمیل شود؛ موقعیت هر کس، زمانه، فرهنگ، بدن، خانواده و محدودیتهایش بخشی از چالش اوست. سخنران برای توضیح، ردیف موسیقی ایرانی را مثال زد: نوازندهی تار ردیف را از استادان گرفته است و دستگاهها و گوشهها از پیش ساخته شدهاند، اما بداههای که هر شب از دل همان ردیف بیرون میآورد از آنِ خود اوست. اینکه در ماهور یا شور به دنیا میآییم دست ما نیست؛ اینکه در آن چگونه بنوازیم دست ماست. به همین دلیل مادر تنهایی که با دو شغل خرج بچهها را درمیآورد و هنوز شبها برایشان قصه میگوید، ممکن است اجرایی درخشانتر از میلیونری داشته باشد که همهچیز برایش مهیاست. هیچکس از ما نمیخواهد سمفونی نهم بنویسد؛ از ما میخواهند با همین دستها، در همین شهر و با همین محدودیتها تا جای ممکن ماهرانه بنوازیم.
فاصلهی دورکین با ارسطو نیز اینجا آشکار میشود: ارسطو انسان را مانند بذر بلوط دارای غایتی طبیعی میدانست که سعادتش شکوفا شدن همان طبیعت است. در تصویر دورکین، زندگی نقشهای از پیش تعیینشده نیست که باید کشف کرد، بلکه چالشی است که باید با مهارت به آن پاسخ داد. در تصویر ارسطویی باید بفهمید چه هستید؛ در تصویر دورکینی باید تصمیم بگیرید با آنچه دارید چه بسازید.
زندگی خوب داشتن | خوب زیستن |
ارزش محصول | ارزش اجرا |
ارزش صفتگونه (موفق، ثروتمند، مشهور) | ارزش قیدگونه (صادقانه، شجاعانه، با کرامت) |
الگوی تأثیر: زندگی با پیامدهایش سنجیده میشود | الگوی چالش: زندگی با کیفیت پاسخ به چالش سنجیده میشود |
وابسته به «کارتها» و بخت | وابسته به «نحوهی بازی» |
نیکزیستی ارادی: رسیدن به آنچه واقعاً میخواهم | نیکزیستی انتقادی: رسیدن به آنچه باید بخواهم |
دورکین میان دو معنای «بهتر شدن زندگی» تمایز میگذارد.[10] در نیکزیستی ارادی، زندگی من وقتی بهتر میشود که به آنچه واقعاً میخواهم برسم (مدرک، خانه، ماشین، تحسین دیگران، شهرت). اما در نیکزیستی انتقادی، زندگی من وقتی بهتر میشود که به آنچه باید بخواهم برسم؛ یعنی به دستاوردها و تجربههایی که نخواستنشان زندگی مرا بدتر میکند.
سخنران مثال آدم ۳۸ سالهای را آورد که درآمد خوبی دارد، آخر هفتهها مهمانی میرود، سالی چند بار به خارج سفر میکند و عکسهایش پرلایک است، و اگر بپرسید راضی است، بیدرنگ میگوید «چه کم دارم». از نظر نیکزیستی ارادی او وضع خوبی دارد؛ اما هیچوقت دوستی نداشته که نیمهشب با او درد دل کند، هرگز برای چیزی که به آن باور داشته هزینه نکرده، کار سختی را که ممکن است در آن شکست بخورد آغاز نکرده و هرگز آنقدر با خودش صادق نبوده که بپرسد واقعاً از زندگی چه میخواهد. دورکین میگوید چنین کسی، هرچند خوش گذرانده، به معنای مهم کلمه خوب نزیسته است. مضمون جملهی مهم او چنین است: کسی که زندگی کسلکننده و متعارفی بدون دوستی نزدیک، چالش یا دستاورد گذرانده و صرفاً روزها را تا رسیدن به گور میشمرد، زندگی خوبی نداشته است، حتی اگر خودش چنین فکر کند و حتی اگر از آن زندگی کاملاً لذت برده باشد.
سخنران پیش از هر داوری دو نکته را یادآوری کرد: نخست، ایراد دورکین به زندگیِ تهی (بیدوست، بیچالش و بیدستاورد) است؛ زندگی سادهی یک کشاورز یا مادر خانهدار، اگر سرشار از پیوند و مراقبت و کوشش باشد، مشمول این توصیف نیست. دوم، زندگی از نظر دورکین مسئولیتی است بر دوش ما و هدر دادنش کوتاهی در ادای همین مسئولیت است؛ جملهی «من از زندگیام راضی بودم» این کوتاهی را جبران نمیکند.
شاهد سخنران از دنیای واقعی، یادداشتهای برانی ور (Bronnie Ware)، پرستار استرالیایی، از بیماران در هفتههای آخر عمر است. این یادداشتها پژوهش علمی نیستند اما شنیدنیاند.[11] پرتکرارترین حسرت این بود: «کاش جرأت داشتم زندگیای را بزیم که با خودم صادق باشد، نه زندگیای که دیگران از من انتظار داشتند.» سپس: کاش اینقدر کار نکرده بودم؛ کاش جرأت میکردم احساساتم را بگویم؛ کاش با دوستانم در تماس میماندم؛ کاش به خودم اجازه میدادم شادتر باشم. در این فهرست هیچکس از خانهی بزرگتر، ماشین گرانتر یا شهرت بیشتر حسرت نمیخورد؛ همهی حسرتها دربارهی چگونگیاند. پرسش سخنران این بود که چرا باید منتظر آخر عمر بمانیم؛ همین امروز نیز میتوان با ترازوی نیکزیستی انتقادی خود را سنجید.
اگر خوب زیستن مسئولیت است، این مسئولیت از کجا آمده و چه کسی آن را بر دوش من گذاشته است؟ پاسخ دورکین یک کلمه است: کرامت. سخنران یادآوری کرد که برخی دورکین را «فیلسوف کرامت» نامیدهاند. کرامت برای او شعاری احساسی یا واژهای تزیینی در بیانیههای سیاسی نیست و ساختاری دقیق دارد که بر دو ستون ایستاده است.[12]
ستون نخست: جدی گرفتن زندگی خود. هر کس باید زندگی خود را جدی بگیرد و بپذیرد که اجرایی بودن آن، نه فرصتی تباهشده، اهمیت دارد. اهمیت زندگی من به حال امروز هم وابسته نیست؛ همهی ما روزهایی داریم که از رختخواب بیرون نمیآییم و میگوییم «چه فرق میکند». سخنران از دورکین چنین برداشت میکند که در آن روزها ارزش ما کم نشده، فقط چشم ما آن را نمیبیند. زندگی ما مهم است نه چون حس میکنیم مهم است، بلکه چون هست. این جمله سرزنش نیست؛ نردهای است برای تکیه در روزهای سخت و نتیجهی عملی هم دارد: کمک گرفتن از متخصص در روزهای خاکستری نشانهی ضعف نیست، نشانهی جدی گرفتن زندگی است.
ستون دوم: اصالت. هر کس مسئولیت ویژه دارد که تشخیص دهد در زندگی خودش «موفقیت» دقیقاً به چه معناست، و زندگی را با روایت یا سبک منسجمی بسازد که خودش آن را میپذیرد، نه روایتی که خانواده، همسایه، اینستاگرام یا عادتهای اجتماعی نوشتهاند. فیلمنامههای آمادهی بسیاری میشناسیم: «پسر من باید دکتر بشود»، «دختر که از ۳۰ سال گذشت...»، «آدم عاقل کارمند دولت میشود»، «تا خانه نخری زندگی نمیکنی». اما اصالت به معنای لجبازی و مخالفخوانی نیست. دو پزشک را در نظر بگیرید: یکی چون پدرش از کودکی در گوشش خوانده «تو باید پزشک شوی» و هرگز جرأت نکرده بپرسد خودش چه میخواهد؛ دیگری چون در نوجوانی کنار تخت بیمارستان مادربزرگش نشسته و دریافته با این کار زندگی ارزشمندی خواهد داشت. هر دو پزشکاند، اما اولی نقشی را بازی میکند که دیگران نوشتهاند و دومی نویسندهی زندگی خویش است.
این دو ستون بدون هم میلنگند: اصالت بدون جدی گرفتن زندگی میشود «هر چه دلم خواست» و بیمسئولیتیِ آزادینما؛ جدی گرفتن بدون اصالت میشود اجرای نمایشنامهی دیگران با نهایت جدیت. این دو غمانگیزترین شکل هدر رفتن یک عمرند. به گفتهی سخنران، ریشهی ستون نخست را میتوان در کانت (انسان غایتِ فینفسه است، نه وسیله) و ریشهی ستون دوم را در فردگرایی مدرن (هر کس معمار زندگی خویش) دید؛[13] دورکین این دو را که پیشتر رقیب مینمودند کنار هم نشاند.
سخنران این بخش را «هوشمندانهترین حرکت پروژهی دورکین» نامید. پرسش: اگر کرامت خود را واقعاً جدی بگیرم، ناچارم کرامت دیگران را هم جدی بگیرم؟ دورکین میگوید بله و راه گریزی نیست. استدلال بهصورت گفتوگو چنین است: میگویم زندگی من مهم است. میپرسند چرا؟ نمیتوانم بگویم چون در این خانواده یا این شهر یا با این استعداد به دنیا آمدهام، چون اینها را انتخاب نکردهام. پاسخ درست این است: چون موجودیام که میتواند برای خود زندگی بسازد، آینده را تصور کند و مسئولیتش را بپذیرد. اما همین ویژگی را کسی که در صف نانوایی پشت سر ماست، کارگر افغانستانی آن سوی خیابان و غریبهای در آن سر دنیا نیز دارد. اگر زندگی من به این دلیل مهم است، زندگی آنها هم به همان دلیل مهم است؛ و اگر زندگی آنها مهم نباشد، دلیل اهمیت زندگی من هم فرو میریزد. نمیتوان گفت وقت من طلاست و دیگری را یک ساعت منتظر گذاشت، یا رنج من مهم است و رنج مردم در خبرها «آمار» است، یا آیندهی فرزندم مهم است و به کودکان غزه بیتفاوت بود. هر بار چنین میکنیم، آجری از دیوار کرامت خودمان بیرون میکشیم.
در فارسی هر دو سوی ماجرا را «اخلاق» مینامیم، اما دورکین آنها را تفکیک میکند تا بعد پیوندشان را نشان دهد: اتیکس (ethics)، یعنی اخلاق فردی و پرسش «من چگونه باید زندگی کنم؟»؛ و مورالیتی (morality)، یعنی اخلاق جمعی و پرسش «با دیگران چگونه باید رفتار کنم؟».[14] قرنها این دو را رقیب میدانستند: گویی هرچه بیشتر به خود برسی از دیگران دور میشوی و هرچه بیشتر ایثار کنی از خود. ادعای بزرگ دورکین این است که این دو دو روی یک سکهاند. آدمی که با دیگران ناجوانمردانه رفتار میکند تنها به آنها بد نکرده، اجرای زندگی خودش را هم خراب کرده است؛ همانند دوندهای که با میانبر مدال میگیرد اما مسابقه را میبازد.
از همین پل، دورکین به سیاست میرسد و دو اصل بنیادین عدالت را از دل زندگی خوب بیرون میکشد:
1. اصل اهمیت برابر: موفق شدن هر زندگی انسانی به یک اندازه اهمیت دارد. حکومت باید با زندگی همهی شهروندان چنان رفتار کند که اهمیتی برابر دارند. زندگی کسی که در روستایی دورافتاده به دنیا میآید ارزانتر از زندگی ساکن محلهی مرفه نیست و این باید در بیمارستان، جاده، مدرسه، آموزش و بهداشت دیده شود.
2. اصل مسئولیت ویژه: هر کس مسئولیت ویژه و نهایی دارد که زندگی خود را آنگونه که میخواهد از آب درآورد. حکومت فقط باید شرایط را عادلانه کند؛ نمیتواند بهجای او زندگی کند یا بهجای او تصمیم بگیرد.
به این ترتیب، از پرسشی کاملاً شخصی («با زندگیام چه کنم؟») و دو ستون کرامت، بدون هیچ پرشی به نظریهی عدالت اجتماعی رسیدهایم؛ و این همان کاری است که دورکین انجام میدهد.
همه شنیدهایم که «عشق را نمیشود با زور ساخت». دورکین همین را دربارهی هر ارزش عمیق زندگی میگوید. از ستون دوم کرامت (اصالت)، نتیجهای بیرون میآید که او استقلال اخلاقی مینامد: حق عمومی هر کس برای مصون ماندن از تحمیل قضاوت دیگران دربارهی شیوهی درست زیستن. او در همین کتاب «دینداری در میان بیخدایان» استدلال میکند که این حق حتی از آزادی دین بنیادیتر است و آزادی دین تنها مورد خاصی از آن است؛ هر انتخاب عمیق، دینی یا غیردینی، سنتی یا نامتعارف، باید در سایهی این استقلال ممکن باشد.
دلیل او «به ما چه» بودن دیگران نیست، بلکه استدلالی ریشهدارتر است: اجبار آنچه را میخواهد بسازد، نابود میکند؛ چون ارزش در اجراست و اجرا فقط وقتی اجراست که از درون بجوشد. مثال سخنران: والدینی که با تهدید و تطمیع پسرشان را روزی سه ساعت پای پیانو مینشانند شاید نوازندهی خوبی تحویل جامعه بدهند، اما آنچه به دست آوردهاند نواختن نیست؛ انگشتهایی است که از ترس روی پیانو میدود. کودکی که با شوق ساز برمیدارد و ناشیانه مینوازد چیزی دارد که اولی شاید هرگز به دست نیاورد. همین منطق در بزرگترین مسائل نیز صادق است: اگر مرا به دینداری وادار کنند دیندار نمیشوم، فقط کسی میشوم که رفتارهای دینی را انجام میدهد؛ اگر به هنر وادارم کنند هنرمند نمیشوم؛ اگر به فضیلت وادارم کنند فضیلتمند نمیشوم. اجبار میتواند رفتار بسازد، اما نمیتواند اجرا بسازد.
سخنران تأکید کرد این به معنای «هر کس هر کاری دلش خواست» نیست. دورکین لیبرالی «بیطرف» به معنای رایج نیست و صریحاً میگوید سیاست باید بر تصوری از زندگی خوب بنا شود؛ همان الگوی چالش. اما چون ارزش را در «چگونگی» میجوید نه در «محتوا»، جا را برای هزاران شکل زندگی باز میگذارد. لازمهاش این است که همه زندگی خود را جدی بگیرند؛ و این جدیت میتواند شکلهای بسیار داشته باشد. پیامد برای تربیت و مدیریت: کار ما «ساختن آدمها» نیست، «فراهم کردن صحنه» است؛ بهجای «باید کتاب بخوانی» جلوی چشم آنها کتاب بخوانیم، بهجای «باید راستگو باشی» هنگام اشتباه بگوییم اشتباه کردم؛ دعوت کنیم، نمونه باشیم، و دشوارترین بخش: کنار بایستیم تا طرف مقابل خودش اجرا کند و اجرا از آنِ خودش باشد.
سخنران پرسید: فلسفهای که در روز معمولی (روزی که نه عروسی است نه عزا، فقط ترافیک و جلسه و ظرفشستن) به کار نیاید، به چه کار میآید؟ و آموزههای دورکین را به هفت توصیهی روزمره ترجمه کرد:
1. پرسش شبانه را عوض کنید. پیش از خواب بهجای «امروز چه به دست آوردم؟» بپرسید «امروز چگونه بودم؟» و پاسخ را با قید بنویسید نه صفت: «در جلسه صادقانه گفتم اشتباه از من بود»، «با حوصله به حرف دوستم گوش کردم»، «با همکارم عجولانه برخورد کردم». هفتهها که بگذرد ترازوی درونی آرامآرام عوض میشود.
2. سه قید برای خود برگزینید. تصور کنید دوست دارید در مجلس یادبودتان دربارهی شما چه بگویند: مثلاً «صادقانه، سخاوتمندانه، شجاعانه». آنها را جایی بنویسید که هر روز ببینید (صفحهی گوشی، گوشهی آینه، لای کیف) و هرگاه سر دوراهی ماندید بپرسید کدام راه به این سه قید نزدیکتر است.
3. دو ستون بکشید: «دست من» و «دست جهان». شب پیش از مصاحبهی کاری، روز دریافت جواب آزمایش یا هفتهی کنکور، در یک ستون آنچه از دست شما برمیآید و در ستون دیگر بقیه را بنویسید. همهی نیرویتان را به ستون اول بدهید و وقتی نتیجه آمد، خود را با ستون اول بسنجید، نه ستون دوم.
4. پس از هر شکست، «گزارش اجرا» بنویسید. وقتی کاری خراب شد (مغازهای تعطیل شد، رابطهای تمام شد، پروژهای رد شد)، بهجای نوشتن «من بازندهام» بنویسید در این مسیر چه کارهایی را واقعاً خوب انجام دادم و کجا میتوانستم بهتر بنوازم. به تعبیر سخنران، این توصیه برای کسانی است که مثل خود او شکستهایشان زیاد است.
5. فیلمنامهی زندگی را ممیزی کنید. برای تصمیمهای بزرگ (رشته، شغل، ازدواج، مهاجرت، ماندن یا رفتن) آن «باید»ی را که در ذهنتان تکرار میشود بلند بگویید و بپرسید: این صدای کیست؟ پدر، همسایه، اینستاگرام، فامیل یا دوست؟ سپس بپرسید آیا خودم آن را میپذیرم؟ اگر آری، از آن لحظه از آنِ شماست و با خیال راحت دنبالش کنید؛ اگر نه، دستکم میدانید نقش چه کسی را بازی میکنید.
6. هر روز یک بار کرامت یک غریبه را جدی بگیرید. اسم نگهبان ساختمان را یاد بگیرید، در اسنپ از خانوادهی راننده بپرسید، کسی را که منتظر شماست منتظر نگذارید، به پیام کسی که کاری برای شما از دستش برنمیآید پاسخ بدهید، در صف جا نزنید حتی وقتی کسی نگاه نمیکند. اینها کارهای کوچکیاند، اما هر کدام یادآوری میکنند که چرا زندگی خود شما مهم است.
7. دعوت کنید، تحمیل نکنید. اگر پدر، مادر، معلم یا مدیرید، این هفته یک «باید» را به یک «بیا» تبدیل کنید: بهجای «باید ورزش کنی»، «بیا با هم پیادهروی کنیم»؛ بهجای «باید مسئولیتپذیر باشی»، مسئولیت یک کار واقعی را به او بسپارید و بگذارید به روش خودش انجام دهد، حتی اگر آنگونه که شما میخواهید از آب درنیاید.
سخنران در پایان به سعید بازگشت. وسوسهی دلداری این است که بگوییم «تو حتماً بر زندگی شاگردانت اثر گذاشتهای و شاید یکیشان روزی دانشمند بزرگی شود»؛ اما این دوباره ترازوی تأثیر است با وزنهای دیگر. حرف دورکین رادیکالتر و عمیقتر است: حتی اگر هیچ شاگردی نام سعید را به خاطر نسپارد، هزاران ساعتی که او در این ۲۰ سال با حوصله و صادقانه پای تخته ایستاده، ارزشش را دارد؛ اجرا شده و به بهترین شکل اجرا شده است. اما این به معنای صدور حکم باطل برای دوست دیگر، صاحب سویچ، نیست: ترازوی قیدها سختگیر است اما کینهتوز نیست و برای آغاز یک اجرای خوب هیچگاه دیر نیست؛ تا آخرین لحظه پرده بالاست.
سخنران خاطرنشان کرد که دورکین هرگز بهجای ما پاسخ نهایی را نمیدهد و اصل اصالت اجازهی این کار را نمیدهد؛ او تنها یک «متر» به دست ما داده است. پس اگر شب بپرسیم «امروز چه به دست آوردم؟» با ترازوی محصول میسنجیم، ترازویی بیرحم که هرگز راضی نمیشود. اما اگر بپرسیم «امروز چگونه بودم؟» با ترازوی دورکین میسنجیم که سختگیر است، اما ما را گروگان بخت و روزگار نمیکند. سخنران به روایت خودش افزود دورکین تا واپسین روزهای بیماری از نوشتن دست نکشید و نسخهی نهایی همین کتاب را هنگام انتقال به بیمارستان، در آمبولانس، به ناشر سپرد. جملهی پایانی او: زندگی به ما داده شده، کوتاه است و فرصت دوباره ندارد؛ زمان و مکان و بیشتر شرایطش را انتخاب نکردهایم، اما یک چیز کاملاً در دست ماست و آن اینکه چگونه زندگی کنیم؛ و شاید همین برای یک زندگی خوب کافی باشد.
در پایان ارائه، مجری جلسه از حاضران خواست پرسشهای خود را مطرح کنند و خود نیز نخستین پرسش را پرسید. یکی از شرکتکنندگان نیز دو پرسش بهصورت نوشتاری فرستاد.
پرسش: در دنیای مدرن نهادها نقش پررنگی دارند و بخشی از وقت و رفتار ما تابع چارچوبهای قانونی نهادهایی است که در آنها فعالیم. چگونه میتوان اخلاق فردی را که شاید اصولش با اصول اخلاق نهادی متفاوت باشد با آن مدیریت کرد تا دستکم متعارض نباشند و مکمل هم باشند؟ آیا از منظر دورکین راهنمایی در اینباره هست؟
پاسخ: سخنران یادآوری کرد دورکین فیلسوف سیاسی مهمی نیز هست و به کتاب او «آیا دموکراسی اینجا ممکن است؟» (دربارهی سیاست آمریکا) اشاره کرد.[15] مهمترین کار دورکین، به گفتهی او، جمع کردن «اخلاق درون» و «اخلاق بیرون» است. در تاریخ اندیشه، رواقیان، اپیکوریان و کلبیمسلکان (با تأکید بر فضیلت، لذت یا بیاعتنایی به قراردادهای اجتماعی) بر ساختن درون تأکید داشتند و سیاست محور نبود؛ پس از مدرنیته و ماکیاولی، پرسش از رفتار با دیگران اهمیت یافت. دورکین هر دو را از یک ریشه میداند: ستون «جدی گرفتن زندگی خود» در اخلاق فردی، در اخلاق جمعی به «اهمیت برابر زندگی همه» بدل میشود؛ و ستون «اصالت و نوشتن فیلمنامهی خود» در اخلاق جمعی به «مسئولیتپذیری در برابر کارهایمان» میانجامد، آزادی و مسئولیت توأماند. سخنران افزود در جامعهی ما هم کسانی میگویند «درون را بساز» و کسانی میگویند «تا نهادهای سیاسی درست نشوند سخن از زندگی فردی تجمل است»، و هنر دورکین آشتی دادن این دو است.
سخنران این پرسش را بسیار مهم دانست و به کتابی تازه از سوزان نایمن (Susan Neiman) اشاره کرد که ترجمهی آن را به ناشر سپرده و بهزودی منتشر میشود؛ کتابی دربارهی مفهوم «شر» و فهم عصر ترامپ.[16] به روایت او، نایمن میپرسد چگونه شد که کسی که (به نقل از سخنران) قدرت و ثروت را تنها ارزش واقعی میداند به قدرت رسید. پاسخ او آن است که فرهنگ ما دو جملهی «سکهی رایج» دارد: یکی اینکه «ته دل هر کس فقط دنبال منفعت خودش است» (دربارهی زندگی فردی) و دیگری اینکه «دنیا را قدرت میچرخاند و بقیه حرف مفت است» (دربارهی زندگی جمعی). از نظر او دو ایدئولوژی این نگاه را بهخزندگی در ما نشاندهاند: خوانشی ناقص از آدام اسمیت که به نئولیبرالیسم انجامید (دنبال نفع شخصی بروید تا نفع جمعی حاصل شود) و خوانشی نادرست از داروین (نوداروینیسم) که هدف اصلی را سلطه و بقا و قدرت میداند. «شر» در این کتاب لزوماً هیولایی مانند ضحاک شاهنامه نیست؛ شر خزنده است، چون قارچی که در دیوار نمناک رشد میکند و دیده نمیشود، و به این معناست که امکان نیکی و دیگرخواهی را انکار کنیم؛ هر مرام و ایدئولوژیای که بگوید تو نمیتوانی خوب و دیگرخواه زندگی کنی، به گفتهی او در بنیاد شر است. سخنران راهکارهای کتاب را به وقتی دیگر، پس از انتشار آن، موکول کرد.
[1] Ronald Dworkin, Religion Without God, Harvard University Press, 2013. به گفتهی خود سخنران، نسخهی نهایی کتاب را دورکین در روزهای واپسین زندگی به ناشر سپرد.
[2] Einstein Lectures، برن، سوئیس، دسامبر ۲۰۱۱. این اطلاعات پیشزمینهای برای معرفی کتاب است و در متن سخنرانی بیان نشده بود.
[3] H. L. A. Hart (۱۹۰۷–۱۹۹۲)، فیلسوف حقوق بریتانیایی و صاحب کتاب مفهوم قانون. دورکین در سال ۱۹۶۹ جانشین او در کرسی فلسفهی حقوق (Chair of Jurisprudence) آکسفورد شد.
[4] دورکین در ۱۴ فوریهی ۲۰۱۳ در لندن و در ۸۱ سالگی درگذشت.
[5] Ronald Dworkin, Justice for Hedgehogs, Harvard University Press, 2011.
[6] Isaiah Berlin, “The Hedgehog and the Fox” (1953). سطر یادشده به آرخیلوخوس (Archilochus) منسوب است.
[7] در ادبیات دورکین: the value of our lives is adverbial, not adjectival.
[8] Ronald Dworkin, Sovereign Virtue: The Theory and Practice of Equality, Harvard University Press, 2000. بحث «الگوی تأثیر» (impact model) و «الگوی چالش» (challenge model) در این کتاب و نیز در «عدالت برای خارپشتها» آمده است.
[9] زملوایس در بیمارستان عمومی وین (Vienna General Hospital) کار میکرد و در سال ۱۸۶۵ در ۴۷ سالگی در یک آسایشگاه روانی درگذشت. کشفهای بعدی لویی پاستور و دیگران نظریهی او را تأیید کرد.
[10] Dworkin میان «علایق ارادی» (volitional interests) و «علایق انتقادی» (critical interests) تمایز میگذارد؛ در متن سخنرانی بهترتیب «نیکزیستی ارادی» و «نیکزیستی انتقادی» آمده است.
[11] Bronnie Ware, The Top Five Regrets of the Dying, 2011. سخنران به گزارشی مشابه در کتاب «چرخ زندگی» (The Wheel of Life) از الیزابت کوبلر-راس (Elisabeth Kübler-Ross، ۱۹۹۷) نیز اشاره کرد.
[12] در «عدالت برای خارپشتها»، دورکین کرامت را بر دو اصل «احترام به خود» (self-respect) و «اصالت» (authenticity) استوار میکند.
[13] اشاره به «فرمول انسانیت» در فلسفهی اخلاق کانت. نسبتدادن این دو ریشه به دورکین از زبان سخنران است.
[14] در ادبیات دورکین، «ethics» به پرسش از زندگی خوب و «morality» به پرسش از رفتار با دیگران ناظر است. ترجمههای فارسی هر دو را «اخلاق» نامیدهاند و در این گزارش برای تمایز، «اخلاق فردی» و «اخلاق جمعی» به کار رفته است.
[15] Ronald Dworkin, Is Democracy Possible Here? Principles for a New Political Debate, Princeton University Press, 2006. بنا به گفتهی سخنران، برخی تحلیلهای این کتاب دربارهی شیوهی استدلال در عرصهی سیاسی آمریکا را پیشبینیکنندهی وضعیت بعدی آن سیاست میدانند.
[16] سوزان نایمن (Susan Neiman) فیلسوف آمریکایی و مدیر انجمن اینشتین در پوتسدام است. عنوان کتاب و جزئیات انتشار آن در سخنرانی بهطور کامل بیان نشد؛ مشخصات آن در این گزارش درج نشده است. ادعای نقلشده دربارهی سخن ترامپ نیز به روایت سخنران است.
فلسفه
فلسفه
دین
فلسفه
هنر
گفتگو دربارهی این مطلب۰ دیدگاه
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ نخستین صدا، صدای شما باشد.