هدف، وسیله را توجیه می‌کند.
زندگی و اندیشه
نیکولو ماکیاولی (۱۴۶۹–۱۵۲۷) فیلسوف سیاسی و نویسنده ایتالیایی عصر رنسانس و از بنیادگذاران اندیشهٔ سیاسی مدرن بود. شهرت او بیش از همه به کتاب شهریار بازمی‌گردد که سیاست را بر پایه قدرت و تجربهٔ تاریخی بررسی می‌کند.
نیکولو ماکیاولی (۳ مهٔ ۱۴۶۹ – ۲۱ ژوئن ۱۵۲۷) فیلسوف سیاسی، دیپلمات، تاریخ‌نگار، نویسنده و نمایشنامه‌نویس ایتالیایی عصر رنسانس بود. او از بنیادگذاران اندیشهٔ سیاسی مدرن به‌شمار می‌آید، زیرا سیاست را نه بر پایهٔ اخلاق آرمانی یا الهیات، بلکه بر اساس قدرت، نهاد، جنگ، قانون، بخت، ضرورت و تجربهٔ تاریخی بررسی کرد. شهرت او بیش از همه به کتاب شهریار بازمی‌گردد، اما فهم اندیشهٔ سیاسی او بدون توجه به گفتارها کامل نیست.
ماکیاولی در فلورانس به دنیا آمد؛ شهری که در دوران او یکی از کانون‌های اصلی رنسانس، رقابت‌های سیاسی و کشمکش میان خاندان‌ها، جمهوری‌خواهان، پاپ، فرانسه، اسپانیا و دولت‌شهرهای ایتالیا بود. او در خانواده‌ای نسبتاً فرهیخته اما نه چندان ثروتمند پرورش یافت و با تاریخ روم، ادبیات لاتین و سیاست عملی آشنا شد. فضای ناآرام ایتالیا در قرن پانزدهم و شانزدهم، در شکل‌گیری نگاه واقع‌گرایانهٔ او به سیاست نقش تعیین‌کننده داشت.
پس از سقوط ساونارولا در فلورانس، ماکیاولی در سال ۱۴۹۸ وارد خدمت جمهوری فلورانس شد و به مقام دبیر دیوان دوم و سپس مسئول مأموریت‌های دیپلماتیک و نظامی رسید. او در این مقام با پادشاهان، پاپ‌ها، فرماندهان نظامی و دولت‌های گوناگون مذاکره کرد و از نزدیک دید که سیاست چگونه در میدان واقعی قدرت عمل می‌کند. تجربه‌های دیپلماتیک او، به‌ویژه مشاهدهٔ رفتار چزاره بورجیا، بعدها در شهریار بازتاب یافت.
با بازگشت خاندان مدیچی به قدرت در سال ۱۵۱۲، ماکیاولی از کار برکنار شد، به اتهام توطئه بازداشت و شکنجه شد و سپس به روستای خود در نزدیکی فلورانس رفت. دورهٔ دوری از سیاست، دورهٔ نوشتن مهم‌ترین آثار او بود. او شهریار را در سال ۱۵۱۳ نوشت و آن را به خاندان مدیچی تقدیم کرد، شاید با این امید که دوباره به خدمت سیاسی بازگردد. اما کتاب تا پس از مرگ او منتشر نشد.
شهریار یکی از مشهورترین و بدنام‌ترین کتاب‌های تاریخ اندیشه سیاسی است. ماکیاولی در آن نه از پادشاه آرمانی، بلکه از فرمانروایی سخن می‌گوید که باید در جهانی ناپایدار، فاسد و پرخطر قدرت را به دست آورد و حفظ کند. او می‌پرسد فرمانروا در شرایط واقعی چه باید بکند، نه اینکه در جهان آرمانی چه باید باشد. همین نگاه باعث شد نام او بعدها با واقع‌گرایی سخت‌گیرانه و سیاست بی‌پرده پیوند بخورد.
با این حال، ماکیاولی فقط نظریه‌پرداز قدرت فردی یا استبداد نبود. در گفتارهایی در باب ده کتاب نخست تیتوس لیویوس، او با تفصیل بیشتری از جمهوری، قانون، آزادی، فضیلت مدنی، نهادهای پایدار و نقش مردم در سیاست سخن می‌گوید. این اثر نشان می‌دهد که ماکیاولی به سنت جمهوری‌خواهی رومی علاقهٔ عمیق داشت و جمهوری را، در شرایط مناسب، شکلی نیرومندتر و پایدارتر از حکومت می‌دانست.
مفهوم کلیدی در اندیشهٔ ماکیاولی «ویرتو» است؛ واژه‌ای که به معنای فضیلت اخلاقی معمول محدود نمی‌شود، بلکه توانایی، جسارت، تدبیر، انرژی سیاسی و قدرت شکل‌دادن به رویدادها را دربرمی‌گیرد. در برابر آن، «بخت» یا «فورتونا» قرار دارد؛ نیروی ناپایدار و پیش‌بینی‌ناپذیر تاریخ. سیاستمدار موفق کسی است که بتواند در برابر بخت، با تدبیر و جسارت عمل کند.
ماکیاولی همچنین به نقش ارتش و نیروی نظامی توجه ویژه داشت. او با تکیه بر تجربهٔ ایتالیا، به مزدوران و نیروهای اجیرشده بدبین بود و معتقد بود یک دولت پایدار باید بر نیروی شهروندان خود تکیه کند. کتاب هنر جنگ بازتاب همین نگاه است و نشان می‌دهد که نزد او سیاست، قانون و نیروی نظامی از هم جدا نیستند.
در کنار آثار سیاسی، ماکیاولی نویسنده‌ای ادبی نیز بود. نمایشنامهٔ ماندراگولا از مشهورترین کمدی‌های رنسانس ایتالیاست و نشان می‌دهد که طنز، شناخت روان انسان و نقد اجتماعی در آثار ادبی او نیز حضور دارد. او همچنین تاریخ فلورانس را نوشت و در آن، تجربهٔ تاریخی شهر خود را با نگاه سیاسی و تحلیلی بررسی کرد.
ماکیاولی در ۲۱ ژوئن ۱۵۲۷ در فلورانس درگذشت. پس از مرگ، نام او به یکی از مناقشه‌برانگیزترین نام‌های تاریخ سیاست تبدیل شد. برای برخی، او آموزگار فریب و بی‌رحمی سیاسی بود؛ برای برخی دیگر، نخستین کسی بود که سیاست را همان‌گونه که هست، بی‌پرده و بدون پوشش اخلاقی و الهیاتی توصیف کرد. به همین دلیل، ماکیاولی هنوز یکی از زنده‌ترین و بحث‌برانگیزترین متفکران فلسفهٔ سیاسی است.
