Abolghasem Fanaei's article “On Islam, Being Muslim, and Religious Intellectualism”

الف : به زعم من لب سخن جناب فنایی اینست که اسلام " ذات یا ذاتیاتی " دارد ، و اگر کسی ذاتیات دین را انکار کند ، از دایره مسلمانی خارج شده است ( به لحاظ تئوریک و عقیدتی ) ، هر چند خود را مسلمان بخواند . حال پرسش من اینست که ایا ما ابزار " ذات یاب " ( مستقل از رای و عقل انسانها ) داریم ؟ روشن است که ما ورای رای انسانها ابزار خاص و ویژه ای نداریم . بنابراین نتیجه اینست که ما گزیر و گریزی از تعدد قرائات - در باب ذات دین - نداریم . به بیانی دیگر سخن بر سر عدم وجود ذاتیات نیست ، بلکه سخن بر سر " چیستی ذات " است . اختلاف بر سر چیستی ذات در باب خدا هم وجود داشته و متکلمان و فلاسفه مسلمان اختلافات حادی در باب خو ذات خدا داشته اند و دارند ، گرچه همگی خداباورند . خدای وحدت وجودی ابن عربی و ملاصدرا کجا ، و خدای فقها کجا ؟ جناب فنایی بهتر میدانند که اختلافات در باب خدا ( و هکذا وحی و معاد و ...) ، لاتعد و لاتحصاست . ب : حال ماییم و مدعیان " ذات دین " . تکلیف چیست ؟ به زعم من تکلیف روشن است . اگر جناب کدیور یا فنایی توانایی اثبات ( موجه سازی ) مدعیاتشان را دارند بسم الله ، واگرنه که نه . حرف قشنگ بدون پشتوانه زدن که کاری ندارد . محل نزاع قشنگ بودن و شسته رفته بودن مدعیات نیست ، بلکه میزان قوت ادله است .

اگر شما از جناب فنایی بپرسید که آیا من حق دارم بگویم در مواردی اسلام و قرآن با فرهنگ مدرن و مبانی آن ناسازگار است؟ ایشان می‌گویند البته که حق داری! ولی به این شرط که آن مبانی مدرنیته با اسلام فراتاریخی ناسازگار باشند و نه با اسلام تاریخی. می‌گویید من چه طور اسلام تاریخی را از اسلام فراتاریخی تفکیک کنم؟ ایشان 12 معیار معرفی می‌کنند که عمدۀ آنها متخَّذ از خود فرهنگ و عقلانیت مدرن است!. معنای این سخن این است که ابتدا بیاید اسلام را از صافیِ مدرنیته عبور بدهید، و بعد ازاین، اگر این اسلامی که در حوض مدرنیته غسل تعمید یافته باز هم با برخی اجزاء مدرنیته ناسازگار بود، آنگاه اعلام ناسازگاری کنید و مدرنیته را در آن جنبه هایش که مخالف اسلام است پس بزنید! دور را می‌بینید؟ ابطال ناپذیر کردنِ مدرنیته را می‌بینید؟ می‌گوییم مگر می‌شود اسلامی که بدین نحو غسل تعمید یافته با مدرنیته ناسازگار هم باشد؟ می‌گویند البته که می‌شود! مثلا اعتقاد به توحید و خدا باوری و... جزء ذات اسلام است. حال اگر مدرنیته رفت به سمت طبیعت‌گرایی و نفی خدا و...، شما بگویید که مدرنیته با اسلام ناسازگار است و ما به عنوان مسلمان مدرنیته را از این حیث نفی می‌کنیم! یعنی ذاتیات اسلام که تاب مقاومت در برابر ذبح مدرن دارند، محدود به امور کلی مثل اصل توحید و...شده است! باقی این غزل را ای مطرب شریف/ زین سان همی شمار که زین سانم آرزو است

این مقاله در مورد ÷اسخ آقای سروش دباغ به اتققاد آقای کدیور است. به نظر من با توجه به اینکه دباغ کدیور را متهم به تکفیر و یا ملازمت آن کرده بود ایشان از نام بردن ابا کردند که شاید بهتر بود این کار را نمی کردند تا برای کسانی که نظرات آقای دکتر سروش و پسرشان و نظر آقای کدیور را ندیده اند مطلب روشن باش. ولی مطلب خارج از مخاطبین خاص آن برای مخاطب عام هم مفید بود متاسفانه عده ای مدرنیته را شاقول گرفته اند و بستن هر پیرایه ای به اسلام را برای همخوان کردن با آن مجاز می دانند.

در دکتر فنایی دو خصلت قابل مشاهده است: یکی مستحسن و مورد نیاز ایرانیان و دوم، در چارچوب فلسفه غرب بودن. هم بیرون هستند و هم درون. فلسفه غرب، روشنفکری، فلسفه دین یونانی تبار و رومی تبار و آنگلوساکسونی ذاتا و ماهیتا با دین در معنای شرقی آن ناسازگار است. سعی می کند با هر تمهیدی در دست است از شر مسحیت و برخی نه قاطبه (چون قاطبه دانشگاه خدمتکار یهودیت قدرتمند است) یهودیت ، خلاص بشود. اما نمی تواند . نه از شر مسحیت می تواند خلاص شود و نه امکان ارائه موضع موجه ، رشنال، قابل قبول و غیر این را دارد. اگر اشتباه نکنم آقای دکتر فنایی در چجارچوب سکولاریسم سخن می گوید. سکولاریسم یک جزم است که با مطالعه و ارزیابی در موضع تجربه گرایی، طبیعت گرایی، فیزیکالیسم، پوزیتیویسم، بیز گرایی ، و در قدیم در مادی گرایی و مکانیسم قابل مشاهده است. این جزم و تعصب که حاوی انکار مجهولات ، برخی ناتوانایی های شناخت، همواره ناقص بودن مشاهدات، غیر کامل بودن دایره معرفت است بر a posteriori پسینی بودن معرفت انسان متعصب است درذ صورتی که رأی به پسینی بودن معرفت خود پیشینی و محصول عقل است. آقای دکتر فنایی در تلاش برای بیرون کشیدن استدلال از درون اندیشه شیعه، فیلسوفی اوریجینال و بدیع گو و مستحسن است. بسیار قابل تحسین و در احساسش نسبت به فلسفه دین غرب هنوز دچار هراس و ضعف نسبت به فلاسفه ای مالنند جان هیک و دیگران است. اگر بدیع فکر کنیم به نتیجه می رسیم . تا زمانی که جرأت ارزیابی و نقد فلسفه دین غرب را به دخود ندهیم هیچ گاه فلسفه نگفته ایم. بلکه تقلید و رونویسی کرده ایم. احسنت به فنایی و تقاضا از ایشان که فلسفه نو بگویند.

به گمانم همه میدانند که موضوع مقاله عبدالکریم سروش و محسن کدیور هستند.

به نظرم بسیار مقاله محکم و راهگشایی بود که باید زودتر از این جواب این افراد را داده می شد. این عزیزان (طیف امثال عبدالکریم سروش و پسرش) ابتدا از هویتی به نام "روشنفکری دینی" دم زدند و با آوردن پیشینه تاریخی، خود را ملزم به آن دانستند، سپس هر اظهار نظر یا نقدی در مورد آن را بر نمی تابیدند. اما به دلیل اینکه درجه التزام آنها به مفهوم روشنفکری(عقلانیت مدرن) بیشتر از دین بود، کم کم دست به تغییر ماهیت دین اصلی زدند و به لاغر و لاغر تر کردن آن همت گماشتند. امروز به نظرم این مفهوم چیزی از دین باقی نگذاشته است و دست به خودکشی "هویت تاریخی خود" زده است. در واقع آنها به مرور خودشان منکر خودشان شده اند. (قلب ماهیت) اسلام منهای قرآن و پیامبر دیگر چه موجودی است؟ که باید این بزرگواران توضیح دهند. به نظر می رسد همانطور که خیلی از متفکرین در سالهای گذشته گفته بودند (امثال مراد ثقفی، رامین جهانبگلو، ملکیان و ...) و هشدار داده بودند این مفهوم پارادوکسیکال است، امروز به صورت عملی و عیان دارد مشخص و ظاهر می شود. به نظرم پروژه نواندیشی دینی امروز جایگاه قابل اتکاتر و قابل دفاع تری نسبت به آن دارد، چون در عمل نتیجه بخش تر است. روشنفکری دینی که از نقطه A شروع کرد به قصد رسیدن به نقطه B (امروزی کردن دین) امروز دارد به نقطه C می رسد که بسیار نخبه گرایانه است و به دلیل نظرات شاذ کسی نه آنرا می فهمد و نه در میان عموم جدی گرفته می شود.

به نظر مى رسد نقصان اساسى تحليل هاى فيلسوفان دين ، كلى نگرى و كلى گويى است. اين سنخ كلى انديشى هاى فيلسوفانه معمولا گره اى نمى گشايد و پرده اى از واقعيت برنمى گيرد. به جاى تفكر در چهارچوب اين كليات ذهنى و انتزاعى به جزييات گزارش شده از روند تاريخ دين اسلام عنايت ورزيد. زندگى روزمره و حوادث جزيى زندگانى نخستين مسلمانان را بررسى كنيد كه تحليل هاى شما را از انتزاع هاى بى حاصل به واقعيت هاى عينى خواهد برد.

به طور کلی لحن این نوشتار آکنده از نوعی خشم و جدال بود که از جناب دکتر فنایی قدری عجیب است.به لحاظ محتوایی هم اگر ایشان لوزام همین سخنانشان را پی بگیرند ان شاء الله درآینده نزدیک از قائلان به « اسلام ناب» خواهند شد و نقدی بر کتاب « اخلاق دین شناسی» خواهند نوشت. نکتۀ دیگر اینکه ایشان مرزی کشیدند میان «تکفیرِ قول» ( کفرآمیز شمردن نظریه) و « تکفیرِ قائل»(کافر انگاشتن صاحب نظریه) و ادعا کردند که در فقه سنتی هم این تمایز مقبول است! ظاهرا چنین نیست و عملا بین این دو تلازم هست. برای مثال قول به«وحدت وجود»، یا در روایتی که به جهله صوفیه منسوب است، قول به « حلول خدا در اشیاء»، را در نظر بگیرید. آیا در آراء فقها چنین است که بگویند اگر کسی به عینیت حق و خلق یا حلول خداوند در اشیاء قائل باشد، صرفا قول او کفر آمیز است ولی خودش کافر نیست؟!! بنا به ادعای آیت الله مکارم شیرازی( متخصص در حوزه فقه) غالب فقها معتقدند که قائلان به حلول و...خارج از اسلام اند و احتیاط در اجتناب از آنهاست[ بخوانید: آنها نجس اند]. https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=44744&mid=255174 آیا این تکفیرِ قائل نیست؟! اگر هست، چه فرقی است بین اینکه کسی به خاطر آراء خلاف اسلام در خصوص وحدت وجود تکفیر شود یا به خاطر آراء خلاف اسلام در خصوص وحی و پیامبر و...؟!

ما که نفهمیدیم با کی داشت حرف می زد . شما ام؟

با سلام و احترام متن خوب و و قابل تاملی و در عین حال ضروری بود. اما به نظرم نقد اخیر آیا یاسر میردامادی بر نحوه نوشتار آقای فنایی وارد است. نقد آقای میردامادی: طرز طراز نقد ♦️ نقد طراز نقدی است که اگر مشخصاً ایده‌ی فرد یا افراد خاصی را نقد می‌کند از او یا آن‌ها اسم ببرد و ارجاع مشخص بدهد. اشاره‌ی تعمداً نامشخص نقد طراز نیست؛ نامشخص مثلا در حد: «برخی معاصران/نویسندگان چنین می‌گویند». نامشخص‌گویی عامدانه در نقد، دست‌کم این عیب را دارد که مخاطب را به سردرگمی و سوء‌تفاهم می‌کشد و موجب گم شدن بستر بحث می‌شود. ? نامشخص‌گویی لزوماً از اهمیت محتوای نقدها نمی‌کاهد اما شکل نقد را ناطراز می‌کند. برای یک نمونه از نامشخص‌گویی عامدانه و ابهام‌زا بنگرید به نقدی که دکتر ابوالقاسم فنایی نوشته است با عنوان «در باب اسلام، مسلمانی و روشنفکری دینی» (http://localhost:8080/islam-muslim-abolghasemfanaei/). پس از خواندن این نقد، دست‌کم در برخی نقاط درنیافتم که ناقد دقیقاً دارد چه کسی را نقد می‌کند. مثلا الف را نقد می‌‌کند یا فرزند او را، که مثلا ب باشد، یا هر دوی الف و ب را. شکل طراز نقدنویسی این‌گونه نیست. ?بیم آن می‌رود که اگر چهره‌های دانشگاهیِ اثرگذار به این شیوه نقد بنویسند، متأثران از آن‌ها هم یاد بگیرند و طرز طراز نقد فراموش شود. مخاطب نباید برای فهم نقدی معما حل کند. مخاطب باید فقط درگیر محتوای نقد شود نه رازگشایی از هزارتوی ارجاع‌های عمداً نامشخص. در این میان، هیچ تفاوتی میان یادداشتی عمومی با نقدی در مجله‌ی تخصصی نیست و اگر ناقدی در فضای تخصصی با ارجاع مشخص می‌نویسد در فضای عمومی هم به طریق اولی باید با ارجاع مشخص بنویسد. چون در فضای عمومی مخاطب بیش‌تر است و احتمال سوء برداشت و سردرگمی‌ افزون‌تر است.

"همچنین روشن و بی‌نیاز از توضیح است که اصلاح خود دین غیر از اصلاح معرفت دینی است." زبون دکتر سروش مو دراورد از بس توضیح داد که "خود دین" اصلا نداریم.هرچی هست معرفت دینیه.باز ایشون میگه "خود دین"

عجب یادداشت صریح و تیزی بود و البته بسیار حق! فقط علت این محافظه کاری در نیاوردن نام افراد را نفهمیدم آنکه در جریان این دعوا باشد میداند کدام قول از کیست و پرده پوشی نمی‌خواست اما اگر اسم ها آمده بود هم نویسنده به تکلف کمتری می افتاد هم خواننده کمتر آشنا با این دعوا سریع تر و راحت تر نکته دستش می آمد