اندیشهفلسفهخردگفتگوحکمتمعناپرسشفرهنگ
Can the existence of God be proven through logical arguments or objective evidence? Hamid Entezam examines the cosmological, teleological, and ontological arguments, and by presenting the critiques leveled against them, casts doubt on the possibility of a definitive proof.

One of the important questions that philosophers and scientists (as well as the masses of people) have long had is whether the existence of God can be “proven.” What conclusive and irrefutable reasons do we have that God has a real, objective, and external existence, and is not the product of human illusion and imagination? “Proof” means establishing the truth of a matter or subject through independent evidence and documentation, such that any rational human being (regardless of culture, creed, or faith) can accept it. At least two types of evidence can be adduced to prove a matter: 1) logical reason 2) scientific reason. Philosophers and empirical scientists have offered various arguments for and against proving the existence of God. In this program, we will explore the question of God’s existence.
Can God be proven? In this phrase, the word “proof” is very key. Proof means establishing something through which its truth and correctness are demonstrated in such a way that no room for any doubt or hesitation remains. We can adduce two types of evidence and documentation to prove the truth of a matter. The first type of document or evidence is technically called a logical argument. In this type of proof, premises are first arranged alongside one another. Then, through the method of deduction, a conclusion is drawn from those premises. If those premises are correct, consistent with one another, and have a logical connection, then we can have confidence in the conclusion that is drawn. The second type of evidence and documentation presented to prove the truth and correctness of a matter is empirical evidence. In this type of evidence, things are presented that are observable and examinable with the five senses. That is, the correctness of that matter can be examined empirically. This is also a method of providing reasons, which, as it happens, is widely used by scientists in the empirical sciences. If you can provide logical reasons or objective documents and evidence for a matter, then any rational human being can accept the correctness of that subject.
Now, with these descriptions, can the existence of God be proven? And if so, what logical reasons or objective evidence do we have in favor of this claim. Throughout history, philosophers have offered arguments for proving the existence of God. I think that among those proofs, three are important.
In this argument, the philosopher of religion is essentially seeking to identify the cause through the study of the effect. That is, they look at an effect and, by following the trail, want to reach the effector. The basis of this cosmological argument is that, fundamentally, everything that exists requires a cause to come into existence. Every event that occurs in this world requires a cause. For example, for my existence, the existence of my parents is necessary. For the existence of my parents, the existence of other parents is also necessary, and if you follow this causal chain in the same way, you will reach an infinite regress and will inevitably have to stop somewhere and identify a cause from which all these creations and existents have originated. That matter and force from which everything emanates is called the “Ultimate Cause” in philosophical terminology. In religious literature, this Ultimate Cause is called “God.” That is, the being who is uncreated but from whom all creation originates and emanates. This, in brief, is the cosmological argument. But does this argument really prove the existence of God? In my belief, the answer is negative. There is a contradiction inherent in this argument. The starting point of this argument was that everything requires a cause to come into existence, and the conclusion reached at the end is that we need an uncaused cause. But this conclusion contradicts the very premise we stated at the beginning! If everything requires a cause for existence, then speaking of an uncaused cause is a contradiction in terms.
The starting point of this argument is the observation that nature is purposive. That is, if we look at nature, we do not see it as a collection of confused elements and beings. Rather, we can derive at least three major features from observing nature. First, nature is highly complex; second, there is a kind of harmony among the constituent parts of nature; third, we also observe a particular order and regularity in nature. And it is this very order in nature that indicates a conscious orderer and regulator. That orderer and regulator is God—an orderer who is omniscient, omnibenevolent, and also omnipotent. A famous analogy used by philosophers in this teleological argument is that if you look at a watch, you will notice that it is composed of various parts. These parts are precisely arranged together to serve a purpose (telling time). The moment you see a watch, you know that a watchmaker must have been involved. It is impossible for a watch to come into existence by itself, without a maker. By the same analogy, nature, which is far more complex than a watch, has a maker and a creator. Critique of this argument: But does this argument really prove the existence of God? In my opinion, the answer to this question is also negative. Philosophers such as David Hume have raised fundamental objections to this argument. I will mention just two or three. First, the extent to which order exists in nature is a matter of dispute. That is, the amount of order one observes in the world depends on one's perspective—the angle from which one looks at the world. There are thinkers who see abundant order, and there are thinkers who see no order in it. In other words, the order one sees in nature is a subjective and mental matter, not something objective and concrete. Second, this teleological argument can at most prove the existence of a maker, but it is not clear that this creator is one, for it is possible that multiple makers had a hand in creating nature. Third, this argument does not prove that this maker of the world is necessarily omnipotent, omnibenevolent, and omniscient. (For instance, one can speak of the theory of evolution to explain this.)
Ontology means the study and identification of a being through its existence and essence. In the two previous arguments, as you observed, at least one of the premises had to be examined empirically and through observation in the world. But this argument has no relation to the sensible world or the objective, material world; rather, it is an argument that is fundamentally purely analytical. That is, you do not look at the natural world at all. Due to the limited time and the complexity of this argument, I will only give a brief explanation of it. According to this ontological argument, the existence of God can be deduced from the definition of God. The definition given of God is that God is an infinite and perfect being. According to the proponents of this argument, from this definition of God, His existence can also be proven. According to these philosophers, when we think about something, that thing must first exist in order for its idea to then settle in the human mind. Because existence always precedes thought and idea. Now, when we think about an infinite existence that has no defect or imperfection, where did that idea form in our mind? What is the source of the idea? According to the proponents of this argument, that idea of a God who is perfect and infinite cannot have been derived from nature, because nature is constantly changing and transforming. Therefore, if the idea of a perfect and infinite being exists in our mind, there must also be a non-mental form of that idea in the external world that causes that idea to form in our mind. The cause of the emergence of the idea of that perfect being must have been derived from something beyond nature. Hence, the conclusion drawn from this argument is that the idea and conception of God as an infinite and perfect being entails the perfect and real existence of God as well. Critique of this argument: Again, in my belief, this argument also cannot prove the existence of God. Philosophers such as David Hume and Immanuel Kant have raised serious objections to this argument. Again, there is no room to discuss all those criticisms. But if we want to summarize, the upshot is that the conception and idea of existence is not proof of its objective reality either. For example, I have the idea of a golden mountain in my mind, but a golden mountain does not exist in the external world. That is, what my mind does is merge the idea of gold and the idea of a mountain, and from the combination of these two ideas, it creates a new idea called the idea of a golden mountain. But this new idea itself does not exist in the external world. And therefore, between the idea of the existence of a perfect being and its objective reality, there is a deep chasm that this argument cannot easily build a bridge over.
The conclusion is that these arguments presented to prove the existence of God do not truly prove God. And if they did prove it, every sane and mature human being would affirm the existence of God.
But another path that can be taken to prove the existence of God is the path of empirical scientific proof. Can the existence of God be proven by referring to the world of sensibles? Some scientists have answered in the affirmative; for example, Max Planck, who is also the founder of quantum physics, took this path and presented a book titled "Proof of the Existence of God." In this book, he gathered information from physics and placed it side by side to reach the same conclusion drawn in the teleological argument in philosophy. That is, that nature is fundamentally very complex, and without a conscious regulator, nature essentially cannot possibly exist. Critique of this method: Bringing forth some scientific evidence and arranging it in a particular way does not mean that we are proving a religious matter. Unfortunately, among religious people, such recourse to scientific proofs and arguments is very prevalent, which, in my belief, is not a correct way to discover the truth. Because when we speak of the scientific proof of a subject, it has a specific meaning in the empirical sciences. To scientifically prove something, we must first form a hypothesis, and then, using the scientific method, observe and gather information, then examine these, and finally see whether this scientific evidence confirms that hypothesis or not. The fact of the matter is that no one has yet been able to provide such a scientific proof regarding God. If such success had been achieved, we would no longer find any chemist, physicist, or biologist who denies the existence of God. Whereas we see the opposite.
Final word: If God cannot be proven rationally and scientifically, does this mean that God is an imaginary thing and does not exist? The answer to this question is also negative. Just as God cannot be proven rationally and scientifically, He also cannot be denied or refuted. That is, God is neither provable nor refutable by rational and empirical means. The question may arise for you as to why God cannot be rationally and empirically proven or refuted. The answer to this question, as it happens, is found in all religions. And this goes back to the way religions conceive of and present God. In all religions, it is said that God is transcendent and beyond the sensible world. God is exalted above the world of sense and matter. Therefore, God cannot be examined or explained with these scientific and philosophical tools. That is, He does not fall within the bounds of rational cognition and empirical science. A very important point is that if God were provable through reason and the five senses, faith would have no meaning at all. The religious say that we have "faith" in God. The use of the word faith in this sentence is neither accidental nor superfluous. The religious say we have faith in the existence of God because God is not rationally and empirically provable. We never say we have faith that the earth revolves around the sun, because this statement is empirically provable. As Thomas Aquinas said, the absence of scientific and philosophical certainty is the ground of faith. Faith is always accompanied by risk-taking and the acceptance of danger. Rumi, in the story of the pillar and the palm trunk, says: If this taste were rational, what need would there be for so many miracles? Whatever is rational, reason consumes it, without the exposition of miracles, without dispute and struggle.
If the prophets spoke of miracles, it is because fundamentally, God and faith in God are not matters that can be rationally and empirically proven.
Philosophy
Religion
Religion
Religion
Religion
Discussion15 comments
اینهمه توهین وغرورکاذب که اقا سعید ابرازداشتنددرارتباط با ازلیت ماده که نمیپذیرفتندومن بارهاگفتم که در فلسفه اسلامی ماده زمانا قدیم است ولی ایشان انکار میکردند ومسخره میکردند حالا توجه شما را جلب میکنم به کتاب علل گرایش به مادیگری از ایت الله مطهری ص 117 باز از جمله نمونه های نارسایی غربی این است که خیال کرده اند نظریه ازلیت ماده با اعتقاد به خدا منافی است وحال انکه هیچ ملازمه ای مین این نظریه وانکار خداوند نیستحکمای الهی معتقدند لازمه اعتقاد به خداوند اعتقاد به ازلیت ودوام فیاضیت اوست که مستلزم ازلیت خلق است در ادامه چند سطر پایین تر مینویسد که این دانشمند روسی چون دیده ابن سینا از طرفی قائل به ازلیت ماده است وبرای زمان ابتدا قایل نبوده دقت میفرمایید ابن سینا ماده را به گفته مطهری ازلی میدانسته وبه گفته مطهری حکمای الهی معتقد به ازلیت ماده بودندودرص 119 میگوید مانعی نیست که یک موجود وجود ازلی وابدی داشته باشد ودرعین حال وجودش از غیر باشد توجه میفرمایید من باید با اقا سعید که فلسفه نمیداند روی ابتدای کار وروی مفروضات بحث کنم وایشان نمیپذیرد در حالیکه بحث باید متمرکز شود روی اینکه چطور ماده که ازلی وابدی است میتواند مخلوق باشد بجای این من باید روی ازلی بودن ماده که فلسفه اسلامی هم انرا پذیرفته بحث کنم چون ایشان مفروضات را نمیداند درابتدای کار گیر است واما راجع به سنخیت علت ومعلول که ایشان اینجا را هم انکار میکرد مطهری در علل گرایش به مادیگری ص126میگوید یکی اینکه گروهی به اصطلاح الهی خواسته اند از راه نفی علیت وبه قول خودشان ازراه اختیار وازراه نفی ضرورت علی ومعلولی وانکار سنخیت علت ومعلول وجود خدا را اثبات کنند هرکس که اند ک اشنایی با الهیات اسلامی داشته باشد می داند که قبول اصل علیت اصل ضرورت علی ومعلولی واصل سنخیت علت ومعلول جزالفبای الهیات است توجه میفرمایید ایشان حتی الفبای الهیات را نمیداند که سنخیت علی ومعلولی از الفبای الهیات است بعد با این نادانی باز هم رجز میخواند! در مورد هیوم مطهری در ص142 همین کتاب میگوید خلاصه نظریات هیوم در تقریر وبیان برهان نظم این است الف-برهان نظم یک برهان تعقلی محض بر اساس بدیهیات نیست برهانی تجربی است ومولود تجربه طبیعت است وباید واجد شرایط براهین تجربی باشد توجه میفرمایید اقا سعید میگفته از همه بیشتر هیوم خوانده است !وهیوم برهان نظم را اگر علمی وتجربی بداند اقا سعید او را یک فیلسوف بزرگ نمیداند اقا سعید اصرار داشت که هیوم معتقد بود برهان نظم یک برهان علمی تجربی نیست بلکه یک برهان منطقی است میبینید من باید روی بدیهیات با ایشان گفتگو میکردم ایشان از ابتدای کار روی مفروضات گیر کرده وهمه چیز را وارو یاد گرفته بعد با دماغ باد کرده کلی ادعا هم دارد !
شما به نکتهی دقیقی اشاره کردهاید: **نقد هیوم به برهان علیت** مبتنی بر این ادعاست که اصل علیت یک **استنتاج استقرایی** است و نه یک **حکم ضروری عقلی**. اما برای بررسی این اشکال، باید چند لایه را از هم تفکیک کنیم: --- ### **۱. هیوم چه گفت؟** - هیوم استدلال کرد که **اصل علیت** ("هر رویدادی علتی دارد") نه یک **حقیقت تحلیلی** (مثل "تمام مجردها بیهمسرند") است و نه یک **امر تجربی محض**. - او معتقد بود ما فقط **توالی رویدادها** را میبینیم (مثلاً آتش را میبینیم که آب را گرم میکند)، اما **ضرورت علّی** را **مستقیماً مشاهده نمیکنیم**. - بنابراین، اصل علیت صرفاً **عادت ذهن** (Custom or Habit) است که از تکرار تجربیات شکل گرفته است. --- ### **۲. آیا هیوم درست میگوید؟ پاسخهای فلسفی** #### **الف) نقد کانت: علیت یک اصل پیشینی (A Priori) است** - کانت پاسخ داد که **علیت یکی از مقولات فاهمه** است و ذهن انسان جهان را از طریق این چارچوب میفهمد. - یعنی **ما جهان را بدون اصل علیت اصلاً نمیتوانیم درک کنیم** (حتی اگر تجربهی جدیدی داشته باشیم). - بنابراین، علیت **نه استقرایی، بلکه شرط امکان هر تجربهای است**. #### **ب) پاسخ فلسفه اسلامی: تمایز بین "علت مادی" و "علت وجودی"** - هیوم به **علت مادی** (مثل آتش و آب) اشاره میکند، اما **علت وجودی** (علتی که هستی میبخشد) را نادیده میگیرد. - **علت وجودی** یک مفهوم **متافیزیکی** است، نه تجربی، و **استقرا در آن نقشی ندارد**. - مثال: وقتی میگوییم "جهان نیاز به علت دارد"، منظور **علت مادی** (مثل بیگبنگ) نیست، بلکه **علتی فراتر از طبیعت** است. #### **ج) نقد پوزیتیویسم منطقی: آیا اصل علیت قابلاثبات است؟** - پوزیتیویستها (مثل آیر) گفتند اصل علیت **نه تحلیلی است و نه تجربی**، پس **بیمعناست**! - اما این دیدگاه امروز رد شده، چون **علم خودش بر پایهی علیت استوار است** (مثلاً پزشکی میگوید ویروس علت بیماری است، نه صرفاً همراه آن). --- ### **۳. آیا برهان علیت واقعاً مبتنی بر استقراست؟** - **خیر**، حداقل نه در شکل فلسفی آن. - **برهان علّی در الهیات** (مثلاً برهان امکان و وجوب ابنسینا) **استقرایی نیست**، بلکه **قیاسی** است: ۱. هر ممکنالوجودی نیاز به علت دارد. (مقدمهی عقلی) ۲. جهان ممکنالوجود است. (مقدمهی فلسفی) ۳. پس جهان نیاز به علت دارد. (نتیجه) - **استقرا** فقط در **علوم تجربی** کاربرد دارد (مثل "این سیب افتاد، آن سیب هم افتاد، پس همه سیبها میافتند")، اما **برهان الهیاتی از این روش استفاده نمیکند**.
شما میگویید که معلول چیزیست که وجودش به علت وابسته باشد بطوریکه اگر علت نباشد معلول هم نباشد این گفته از هرکسی باشد اشتباه است مطهری اشتباهات فراوانی دارد که اگر این گفته متعلق به او باشد براشتباهاتش میافزاید ایا پدرتان علت به وجود امدن شما نیست؟ اگر پدرتان نباشد شما هم تیست خواهیدشد؟مثال نور ولامپ چند تای دیگر عین خودش دارد بنا برادعای شما کل داستان علت ومعلول را درجهان هستی تعطیل کرده منحصر به یکی دومورد نمودید مگر انکه در فهم مسئله دچار بدفهمی شده باشید که قطعا چنین است اینکه اگر علت نباشد معلول هم نیست پسرجان بصورت پیشینی است بلی اگر پدر شما نبود شما هم نبودید ولی بصورت پیسنی بعد از بهوجود امدن شما پدرتان نباشد هم شما هستید بلی اگر درخت سیب نباشد سیبی درکار نخواهدبود ولی بعد از بوجودامدن سیب دیگر خود سیب وجودی مستقل دارد وربطی به درخت ندارد رابطه ذهن وپشکل گوسفند قطعا ذهن شما با پشکل گوسفند رابطه عمیقی دارد چون انسانها نمیتوانند مانندتصویر ذهنی فاقد اراده باشند خدا وقتیکه اراده اعطا کند هویت ووجود هم همراه ان میاید شما مدعی هستید که بسیار هیوم را خونده اید ولی در عین حال میگویید که هیوم اگر برهان علیت را علمی بداند ومنحصر جهان ماده بداند او هرگز فیلسوف بزرگ نیست وادعا کردید که هیوم علیت را قانونی منطقی میداند اینها درحالیست که هیوم اولین کسی بود که برهان علیت رازیر سوال برد وبرای اثبات خدا کافی ندانست واولین اشکال هیوم بر برهان علیت استقرایی بودن ان بود وحتما میدانید که استقرا در قوانین واحکام منطقی جایی ندارد استقرا فقط در احکام علمی که تجربی هستند صدق میکند بنابراین با استقرایی دانستن برهان علیت درواقع هیوم میگوید که این برهان علمی وتجربی واماده فروریختن است البته اشکالات دیگری هم هیوم وارد کرده مانندانکه اگر خدا این جهان راخلق کرده تاقبل از ان چه میکرده است ویا اینکه اگر این جهان کاملترین صورت ان باشد خدا نیازدارد که جهانهای دیگری ساخته باشد تا نسبت به انها اینرا کاملتر بداندولی از همه ی اینها گذشته انچه باید مورد توجه قرار گیرد اینست که هیوم علیت را منحصر در جهان ماده میدانست وانرا قانونی علمی تجربی میدانست که اماده فرو ریختن است
البته من قول داده بودم که دیگر با شما بحث نکنم اما چون اینجا من را صریحا مخاطب قرار دادید این آخرین جواب را هم میدهم. اولا من این کتاب سروش و همه کتابهای دیگرش را خوانده ام . این کتاب برای شما شاهکار است نه برای من و نه حتی برای خود سروش متاخر! سروش امروزه دیگر از فلسفه مدرسی اسلامی بسیار دور شده و متافیزیک به قول خودش ستبر آنرا دیگر قابل دفاع نمیداند . اوج این متافیزیک ستبر هم همین بحث حرکت جوهریست. گفتید که پیرو کانت هستید اصلا در عالم اندیشه پیروی معنایی ندارد اما بصیرتهای بسیار عمیق و ارزشمندی در کانت یافته ام . و البته پیش از آن و حتی بیش از آن در هیوم. اگر من قرار بود با خواندن آثار کسی منحرف شوم حتما با هیوم منحرف میشدم . ممنون که نگران من هستید اما نگرانی شما بیمورد است. مهمترین بصیرت هیوم و بویژه کانت از نظر من هم اینست که عقل محض بدون تجربه به وادی توهم میافتد و توهم را بجای حقیقت میگیرد . تجربه مثل عصای نابیناست . نابینا بدون عصا به بیراهه میرود و البته قدرت تشخیص راه از بیراهه را هم ندارد .علت این همه ارجاع من به مثال همینست چون مثال و مصداق یک نوع تجربه و آزمایش ذهنیست گفتید شما فلسفه اسلامی نمیدانید. به کتاب شرح الهیات شفای ابن سینا از استاد مطهری مراجعه کنید. حتما قبول دارید که ابن سینا و مطهری فلسفه اسلامی میدانند!! در ابتدای کتاب و برای شروع اینچنین آمده : معلول چیزی است که وجودش کاملا وابسته به چیزی تحت عنوان علت باشد بطوریکه اگر علت نباشد معلول هم نباشد . حال میتوانید مثالی از علت و معلول بگویید؟ ممکن است تصور کنید خیلی ساده است همان سیب و درخت سیب که قبلا هم گفتید . اما دقت کنید درخت سیب ممکن است از بین برود اما سیب همچنان باقی باشد . مثال علت و معلول این نیست . وقتی ما حتی یک مصداق درست برای یک مفهوم نتوانیم بشناسیم چطور میتوانیم در موردش استدلال و استنتاج مفصل کنیم بدون درافتادن به ورطه ی جهل مرکب؟ مثال خوب برای علت و معلول سیب و درخت سیب نیست. مثال خوب نور و شی ء منیر است ( مثل لامپ یا خورشید) .بدون وجود شی ء منیر ، نور هم نیست . بهمین ترتیب نیرو و تغییر سرعت . (طبق قانون دوم نیوتن) . و انرژی جنبشی و حرکت . دقت کنید که نگفتم نیرو و حرکت چون بدون نیرو هم جسم متحرک با سرعت ثابت به حرکتش ادامه میدهد. و چون نیک بنگری به این مثالها در میابی که معلول هیچ وجود مستقلی از خود ندارد و هیچ نیست جز تجلی و ظهور علت . و اگر این جهان خالقی داشته باشد رابطه خالق و مخلوق جز این نمیتواند باشد . و این همان بصیرت عمیق و کارآمد صدراست . سنخیتی که شما اینهمه روی آن تاکید میکنید اصلا معنای دقیق و روشنی ندارد یکبار دیگر همان مثال را تکرار میکنم . در ذهن خود تصویر پشگل گوسفند را تصور کنید. آیا ذهن شما علت و آن تصویر معلول هست یا نیست؟ آیا سنخیت یعنی اینکه ذهن شما از جنس پشگل گوسفند است؟ ببینید یک اصل کلی خیالی شما با یک مثال بر باد فنا رفت . بله تصویر پشگل گوسفند ، تجلی اراده شماست . اما همجنس ذهن شما که نیست!! ذهن شما نسبت به تصویر بسیار متعالیست در حالیکه علت آنست . بهمین ترتیب است رابطه ی وجود حقیقی که همان خداست با موجودات . باز هم میگویم این یک تشبیه است . در هر تشبیهی فقط یک یا چند وجه شبه وجود دارد . امیدوارم باز جواب ندهید که ما که تصویر ذهنی نیستیم !!!! تصویر ذهنی از این جهت گفته شده که تنها حالتی که ما میتوانیم به چیزی هستی بدهیم همینجاست. بقیه اتفاقات، هستی بخشی نیست بلکه تبدل و تطور است . تمام مطالبی که گفتم بانحاء مختلف و به زبانها و بیانهای مختلف در کتب فلسفه اسلامی آمده و تقریبا هیچ ابتکاری از من نیست . مگر شرح و بسط آن . حتی مثال ذهن و تصویر ذهنی عینا در خود اسفار اربعه آمده (البته نه با این شرح !) اگر باز هم حکم حضرتعالی اینست که شما عالم به فلسفه اسلامی هستید و ما جاهل ،چشم !! لطف آنچه تو اندیشی!! حکم آنچه تو فرمایی!! با تشکر از مسئولین محترم سایت و عرض خسته نباشید و پوزش بابت کامنتهای طولانی من .
بسیار سطحی و بچگانه بود. ما بچه بودیم و دبیر دینی اول دبیرستانمان تاکید میکر د که قانون علیت نمیگوید هر چیزی علتی دارد بلکه هر چیزی که هم بودنش ممکن باشد و هم نبودنش علتی دارد .ولی جناب پروفسور همین مطلب ساده را هم نمیداند .تنها نکته ی تحسین برانگیز سخنان این آقای محترم اعتماد به نفس حیرت انگیزش است که بدون اینکه حتی چند صفحه مطالعه ی ابتدایی در مورد مطلبی داشته باشد در مورد آن مطلب بعنوان کارشناس برنامه اجرا میکند. گذاشتن چنین مطالب مبتذل و عوامانه ای برای اعتبار سایتتان خوب نیست .
اقاسعید مشکل شما اینست که فلسفه نمیدانید سنخیت علت معلول را که شما نمیپذیرید فلسفه اسلامی به راحتی انرا میپذیرد ولی وقتیکه به خدا میرسد انرا استثنا میکند اما قانونیکه شرایطی برای تحقق دارد را نمیتوان شرایطش را حذف کرد شرایط تحقق رابطه علی ومعلولی سنخیت بین علت ومعلول است وبدون ان امکانپذیر نیست به شما توصیه میکنم کتاب نهاد نارام جهان شاهکار دکتر سروش را که بسیاری از بزرگان حوزه از ان تعریف وتمجید کرده اند از جمله ایتالله جهفر سبحانی که ایشان نیز در فلسفه تبحر دارند را مطالعه کنید نترسید منحرف نمیشوید این کتاب را دکتر سروش موقعی نوشت که ایدئولوگ این نظام بود کتابش مورد تایید است من این کتاب را سی و هفت سال پیش خواندم سال 1360 این کتاب را مطالعه کردم در انجا راجع به حرکت جوهری بحث میشود والبته تا جاییکه به یاد دارم سنخیت علت ومعلول هم دران کتاب مورد بررسی قرار میگیرد
شونارمیتو!این ممکنات تو صور مادی هستند ذات ماده نه خلق میشود ونه نابود میشود فقط از صورتی به صورت دیگر تبدیل میشود وهرگز از مقداران کم نمشود کاغذی را اتش بزنید وخاکسترش را بر باد دهید ذره ای از نیروی موجود در کاغذ از بین نمیرود ودر جهان باقی میماند جهان هستی خود تنظیم است وبراساس تنازع بقا وانتخاب اصلح عمل میکند وهرعضوی که قادر به همخوانی با بقیه نباشد ازبین میرود وبا انرزی ان عضوی با قابلیت همخوانی بیشتر جایگزین میشود پس ممکنات صور مادی هستند وذات ماده همواره پابرجاست مطلب دیگری که شما باید به ان توجه کنید اینست که در برهان علیت علت ومعلول باید با هم سنخیت داشته باشند از درخت پرتقال هندوانه درنمیاید در نتیجه این قانون نمیتواند با ان خداییکه شما درنظر دارید وبا جهان ماده کاملا متفاوت است همخوانی داشته باشد چون خدای شما هیچ سنخیتی با جهان ماده ندارد که ماده بخواهد از ان صادر شود
با نهایت احترام،ایشان متاسفانه برهان علیت را درست تقریر نکردند و در نتیجه آنرا پارادوکسیکال نامیدند. برهان علیت با زلزله صد ریشتری هم تکان نمیخورد. اگر علیت نبود عالمی موجود نمیشد. در برهان علیت ما نمیگوییم هر آنچه که موجوداست(یا در جای دیگر گفتند هر چیزی) علتی دارد، بلکه میگوییم هر معلولی(ممکنات) علتی دارد. خداوند معلول نیست که علت داشته باشد. سلسله علل باید به علت اول که ذات اقدس باری تعالی، خالق هستی بخش، خداوند یگانه بی همتا یا همان علت العلل است ختم شود. متأسفانه این اشتباه ناشیانه در تقریر برهان علیت بسیار مبتلابه و شایع است.ایشان مرتب به دیوید هیوم ارجاع می دادند و ای کاش جای آن آرای حکمای عظیم الشأن خودمان را مروری میکردند. قبل از اینکه دیوید هیوم به دنیا بیاید تمام ایرادات و فراتر از آنچه را که به عقل آقای هیوم هم نرسیده، خود بروبچه های فلسفه اسلامی مثل حضرت شیخ الرئیس مطرح و رفع کرده اند. اما در خصوص اینکه فرمودند ممکن است خداوند شریکی داشته باشد، این یکی را خود قرآن صدها سال قبل از هیوم حل کرده است. لو کان فیهما آلهتان الا الله لفسدتا. البته قرآن کریم خیلی فشرده مطرح کرده است. تفصیلش را با عنوان "برهان تمانع " میتوانید در حکمت اسلامی تحقیق کنید. سفسطه های متعدد دیگری نیز در سخنان ایشان وجود داشت که دیگر حوصله پرداختن به آنها نیست. والسلام علی من اتبع الهدی
احسنت هم بر شما استاد قائم پناه که به این زیبایی و مختصر بیان فرمودید و هم بر استاد بزرگوار آقای انتظام که اینگونه روان و قابل فهم بعضی از براهین و رد آنها را بیان نمودند . با تشکر
سلام دوستان عزیز موریس مترلینگ میفرمایید: یکی از صحبتهایی که مرا سرگرم میکند اظهارات دانشمندان مذهبی و دینی استکه بطرزی موثر در مورد اراده و نقشه های خدا صحبت میکنند و چنان به گفته خود اعتقاد دارند که گویی ظهر آنروز با خدا ناهار خورده اند! **هیچ كس نمی تواند خدا را برای دیگران توصیف كند. زیرا به محض اینكه توانست خدای خویش را وصف كند، دیگر او خدا نبوده، بلكه مثل من و شماست .
سلام علیکم. دوست عزیز در وصف خداوند شما اوصاف او را بر میشماری و نه ذات خداوند را. سخن نیکویی فرمودید به عبارت دیگر هر چیز که با خودش (نفسش) شناخته شود مصنوع و ساخته شده است و ما خداوند را با ذاتش نمیشناسیم بلکه از روی صفات او
نویسنده این مقاله فکر کرده که در یک مقاله چند پاراگرافی کل مشکلات عالم فلسفه درباب خدا را حل کرده اولا که براهین دیگری هم بر اثبات خدا ارائه شده ثانیا اگر براهین اثبات با گفتن یکی دو جمله باطل میشد باید در فلسفه را تخته میکردند و البته حرفهای دیگری که به خاطر کوتاهی فرصت فقط به همین جمله استاد اکتفا میکنم که :اگر برای امری شما بتوانید دلایل منطقی یا اسناد و مدارک عینی ارائه کنید آن وقت هر انسان عاقلی صحت آن موضوع را میتواند بپذیرد. احتمالا استاد فرق بین منطق و فلسفه را نمی داند
با سلام خدمت شما،این متن،متن پیاده شده یک برنامه آقای انتظام بود و نه یک مقاله. این برنامه در یک کانال که مخاطبان آن عامه مردم هستند اجرا شد و طبیعی است که در یک برنامه تلویزیونی به اقتضای مخاطبان کلیاتی عرض میشود و بس! بله همانطور که شما فرمودید بحث اثبات یا رد وجود خدا ظرافت های بسیاری دارد که مطمئنا در یک برنامه 50 دقیقه ای قابل بیان نیست؛ چه آنکه حتی کتاب ها در این باره نگاشته شد اما هنوز پرونده این بحث مختومه اعلام نشده! آن چیزی که مورد تاکید آقای انتظام در این برنامه تلویزیونی بود، این بود که ایشان در باب وجود خدا معتقدند برهانی بدون اشکال که خدای ادیان را بتواند اثبات کند وجود ندارد و آن را یک مسئله ایمانی میدانند و همچنین با اینکه برهانی متقن له وجود خدا وجود ندارد با این حال اعتقاد به وجود خدا غیر معقول نیست.البته من فقط اهم مطالبشان را گفتم و لزوما به معنای تایید مطالب ایشان نیست. اما به نظرم خوب است محدودیت های یک برنامه تلویزیونی و مخاطبانش را هم در نظر بگیریم. با این حال همانطور که شما دوست گرامی فرمودید بحث اثبات یا رد وجود خدا به هیچ وجه در این چند پاراگراف نمی گنجد.
نوشته خوبی بود، اما متأسفانه غلط املایی زیاد داشت.
با سلام و احترام.تشکر از شما دوست گرامی،بله متاسفانه اغلاط تایپی(و نه املایی) فراوانی داشت که رفع شد. بازبینی متن فراموش شده بود؛پوزش از شما...