خیام

غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، مشهور به عمر خیام، در سده پنجم و ششم هجری و در روزگار سلجوقیان می‌زیست. او فیلسوف، ریاضی‌دان، اخترشناس، تقویم‌نگار و رباعی‌سرای ایرانی بود. جایگاه علمی خیام در روزگار خودش برجسته‌تر از جایگاه ادبی او بود، اما شهرت جهانی امروز او بیشتر به رباعیات منسوب به او، به‌ویژه پس از ترجمه ادوارد فیتزجرالد، بازمی‌گردد.

خیام در نیشابور زاده شد و علوم گوناگونی چون ریاضیات، فلسفه، نجوم، فقه، حدیث و حکمت را آموخت. او با خواجه نظام‌الملک ارتباط داشت و در دوره ملک‌شاه سلجوقی به اصفهان دعوت شد تا در سامان دادن به رصدخانه و اصلاح گاه‌شماری همکاری کند. حاصل این کوشش‌ها تنظیم تقویم جلالی بود که از دقیق‌ترین گاه‌شماری‌های تاریخ به شمار می‌آید. خیام در نیشابور درگذشت و آرامگاه او امروز از بناهای شناخته‌شده فرهنگی ایران است.

خیام در ریاضیات، به‌ویژه جبر، جایگاهی بسیار مهم دارد. او در حل معادلات درجه سوم و بررسی نسبت‌ها و اصل پنجم اقلیدس کارهایی برجسته انجام داد. در فلسفه، پیرو سنت ابن‌سینایی بود و درباره وجود، ضرورت، مراتب موجودات و مسئله الهی رساله‌هایی نوشت.

در شعر، رباعیات منسوب به خیام بیشتر حول پرسش از راز آفرینش، ناپایداری جهان، مرگ، زمان، رنج زندگی، نقد ریاکاری و دعوت به درک لحظه اکنون می‌گردد. البته انتساب بسیاری از رباعیات به او محل بحث است و پژوهشگران تنها بخشی از آن‌ها را قابل اعتمادتر می‌دانند.