Dream Interpretation of the Quran, or the Suspension of Literary History and the Literary Sciences (2), Hassan Ansari

Dr. Soroush, in his theory of prophetic dreams, explicitly states that the Quran is the product of the Prophet's dreams. He also believes that the text of the Quran is the result of the Prophet's own composition, and that he, in fact, articulated the product of his dreams, compiling, expressing, and arranging it into a text. On the other hand, Mr. Soroush makes it clear that to understand the Quran, we need dream interpretation, because the Quran is the product of the Prophet's dreams, and understanding it is therefore only achieved through the dream interpretation of these dreams. Before I proceed to critique and examine this matter, I must point out a point that is very important for our discussion, and that is that this very conclusion shows that Dr. Soroush is not committed to the implications of his own theory. To explain, Dr. Soroush probably does not doubt that the Prophet was not considered a prophet and did not consider himself a Messenger of God merely because he dreamed and had visions in his sleep. The image he had of himself was that of someone who had the role of a messenger for his community, and he saw that message as divine. In that case, what was expected of him was to express his observations in the dream in a way that was appropriate to the spoken language of his contemporary Arabs and made understanding possible for those people. Whatever the Prophet saw in the dream, in whatever form and image it appeared, the Prophet, in the position of composing the Quran, which is the product of prophetic dreams, had to articulate it in a way that, in the position of God's Messenger, would be mutually understood and comprehended; in other words, he had to express it in the language of his target people, that is, the Arabic language of the Quraysh and other Arabs of Mecca, Medina, and the Arabian Peninsula, so that it would be understood by them. If this is so, then we are no longer dealing with a text (or speech; according to some Quranic studies scholars) that, in Dr. Soroush's words, is the composition of the Prophet himself. In other words, it is a text made by the Prophet's expression and language. In that case, what is the role of the dream in this, and why should the Quran be subjected to dream interpretation? If the Quran is the Prophet's composition, in the position of sharing it with others, and the Prophet's expression of the dreams he saw, why should we still reduce it solely to a collection of dreams? It is not important how the Prophet heard, saw, and received the content of the Quran; what is important is that he articulated and expressed the product of those dreams; an expression in a language comprehensible to his audience, and therefore the product can no longer be considered a dream and subject to the rules of dreams. It is a text or speech explained and compiled by the Prophet in a language that, like any other language, has its own literary mechanisms for interpreting various issues. Dr. Soroush, when he speaks of the Prophet's compilation and composition in language, in fact, fires the first fatal shot at his own theory and renders it ineffective. His opponents, who are the theorists of the traditional theory about the divine origin of the Quran and the language of the Quran, in my opinion, had a more historical and human (in the sense of more humanly understandable) view of the Quran. They considered the Quran to be the Word of God, revealed in the created and literary language of Arabic, which had to be understood and comprehended with the same humanly understandable tools of a human language, and its metonymies, similes, metaphors, and various literary, rhetorical, and expressive types had to be understood and mutually comprehended. It is not important what the source of the Quran's language is: is it revelation in the sense of God's speech, or dreams that the Prophet saw in his sleep? What is important is how we consider, understand, and interpret the Quran's language as a text or speech. In the traditional theory, the Quran is understood as a literary language that contains metonymies, similes, and other literary techniques and linguistic devices for mutual understanding and dialogue. Even if we consider it the product of the compilation and composition of a prophet who saw the content of the Quran in his dreams, we have no choice but to accept that the text of the Quran was expressed and interpreted in the same aforementioned literary structure accepted by the traditional theory, and is subject to the same literary tools for understanding it as a historical text with a historical language. Even if, due to the dream-based origin of the Quran (according to Dr. Soroush's view), references to dream images and observations are seen in it, in any case, in the Prophet's interpretation, compilation, and composition, in the position of addressing and conversing with his community (in the position of a prophet and messenger), even if symbolic language had to be used out of necessity, the Prophet had to express that symbolic language within the framework of the Arabic language, comprehensibly and with the literary tools of the Arabic language.

خوب حال که چنین است پرسش من این است که نظریه رؤیایی بودن وحی چه مشکلی را از قرآن به مثابه متن و یا گفتار پیامبر می تواند حل کند که گذشتگان بر آن عاجز بوده و نمی توانسته اند آن را دریابند و آن مشکلات را حل کنند؟ به هر حال آنچه به زبان مجاز در قرآن تاکنون فهمیده و دریافت شده است فارغ از اینکه پیامبر اصل آن را در خواب دیده باشد و یا در بیداری به زبان پیامبر و با بهره گیری از زبان و ادبیاتی قابل مفاهمه بیان شده که قواعد نحوی و بیانی و بلاغی خاص خود را داشته و در طول تاریخ اسلام هم کوششهای مهمی برای فهم آن صورت گرفته است. رؤیایی بودن وحی در این میان چه مشکلی را می تواند حل کند؟ می دانیم که مفسران در معنای کلمه عرش در قرآن و درباره خداوند اختلاف نظر دارند. اهل تشبیه آن را به معنای تحت اللفظی آن در مقام معنای حقیقی می گرفته اند و مخالفان آنان از متکلمان دیگر آن را در معنای مجازی آن می فهمیده اند که باز در زبان عربی و در ادب عرب به کار می رفته است. خوب در این مورد نظریه آقای دکتر سروش گویا می تواند پیشنهاد دهد که پیامبر (لابد بر اساس تصوراتی که از خداوند یک عرب آن دوران می توانسته داشته باشد) خدا را در خواب بر بالای عرش همچون پادشاهی بر سریر دیده است. آنچه پیامبر در خواب دیده هر چه بوده در مقام تعبیری که بعداً از آن بیان کرده (بنابر نظر دکتر سروش) در واژه عربی عرش بیان شده که کلمه ای است که عرب عصر پیامبر آن را می فهمیده و از آن می توانسته درک روشنی داشته باشد. اینکه ریشه این تعبیر درباره خداوند خواب و رؤیایی بوده است که پیامبر داشته چه مشکلی از ما در مقام فهم واژه عرش می تواند حل کند؟ ایشان پیشنهاد می کنند که باید این کلمه و امثال این کلمات را خوابگزاری کرد و خوابگزاری را مرهون دانش هایی مانند آنتروپولوژی می داند که بتواند مفهوم عرش را به عنوان واژه ای در تاریخ عرب معاصر پیامبر بکاود و معنا کند. خوب، مگر نه این است که پیامبر کلمه عرش را در مقام تدوین قرآن به کار برده بنابراین باید دید که عرش در مقام زبانی ادبی در عصر پیامبر چه معنایی داشته است؛ چه ریشه اش به خوابی بازگردد و یا باز نگردد و فی المثل در شعری به کار رفته شده باشد. منشأ خواب داشتن این تعبیر فی نفسه چه کمکی به ما می کند و مگر نه آن است که در هر حال ما آن را همینک (و اصحاب و مخاطبان پیامبر هم) در متن قرآن می بینیم که زبانی ادبی با همه ساز و کارهای ادبی متعلق بدان را به کار گرفته است و فهم آن مستلزم دانش ما از علوم ادبی و بلاغی و تاریخی است؛ یعنی درست همان کاری که عالمان مسلمان قرن هاست انجام داده و می دهند. ممکن است پرسش شود که معنای مجازی عرش مورد نظر مخاطبان اولیه قرآن نبوده و این معنای مجازی را بعدها متکلمان معتزلی بر قرآن تحمیل کرده اند. درست. اما حتی اگر چنین هم باشد باز تردیدی در این نیست که آن معنای غیر ظاهری برخاسته از رؤیایی بودن قرآن را که علمای مسلمان بعدها معنای مجازی این کلمه در قرآن می نامیده و می دانسته اند مقصود پیامبر در مقام تعبیر از کلمه عرش بوده و آن را مخاطبان به درستی همانطور که پیامبر قصدش بوده می فهمیده اند ( و در حقیقت معنای حقیقی کلمه عرش که مقتضای نگاهی تشبیهی به خداوند بوده حاصل دوره ای متأخرتر است هنگامی که غیر عرب ها درصدد تفسیر قرآن بر اساس قواعد زبانی و صرف و نحوی قرآن برآمدند). بنابراین باز نیازی به رؤیایی دانستن قرآن نیست، چرا که اگر راهی به دنیای مفهومی عرب ها در عصر ظهور قرآن داشته باشیم در نهایت حتی اگر به رؤيایی بودن وحی هم آگاهی نداشته و حکم نکرده باشیم همان معنای مجازی و اشاری که می تواند درونمایه تعبیر پیامبر را از آنچه در خواب دیده بازگو کند و مورد فهم اعراب قرار گرفته بوده است را می توانیم به دست آوریم. این در حالی است که مگر از طریق آنتروپولوژی چقدر می توان به زبان قرآن به عنوان زبانی در بیان تعبیر از خوابهای پیامبر دسترسی داشت؟ آقای دکتر سروش اگر مقصودشان خوابگزاری بر اساس درک و شناسایی زبان اشاری و تعبیری خواب های عصر پیامبر از طریق آنتروپولوژی تاریخی رؤیاهاست باید بدانند این کار امر ساده ای نیست و منابع ما چنین اطلاعاتی را تنها در شکل محدودی شاید بتوانند فراهم کنند. اما اگر مقصود از خوابگزاری رؤیاهای پیامبر به این معناست که ما به عنوان مخاطبان قرآن کلمات قرآنی به کار رفته در قرآن را اگر بخواهیم در خواب ببینیم چه دریافت و فهمی از آنها خواهیم داشت که خوب به کلی مطلبی خارج از مقام مفاهمه و بحث بیان فرموده اند؛ چون ملاک، اعتبار خواب های ما در این دوران نیست بلکه خواب مؤمنین است در عصر پیامبر.

واقعیت این است که آنچه ادبا و مفسران در مقام فهم کلمات قرآن گفته اند بخش مهمی از آن ریشه در همان سنت و زبان ادبی عصر ظهور قرآن دارد و بر اساس آن بحث ها می توان به مقصود پیامبر و به زبان قرآن کم و بیش دست یافت. در این بحث مهم نیست که ریشه قرآن چیست؟ مهم آن است که زبان قرآن را چگونه همانند عرب معاصر پیامبر بفهمیم و برای این منظور اگر نیازی به توصیه است توصیه به این است که بایستی در کنار علوم سنتی ادبی عربی در مقام فهم زبان قرآن تلاشی در خور صورت گیرد برای فهم و شناخت اعراب و زبان آنان در عصر ظهور قرآن از طریق شناخت نوشته های ادبی، اسناد، فرهنگ عرب در آن دوران و ساختارهای ادبی عرب که تحت تأثیر زبان های سامی (آرامی و سریانی) بوده و کلمات و متن قرآن در آن چارچوب قابل فهمتر می شود؛ یعنی فهم قرآن در مقام متن و یا گفتاری با زبانی تاریخی و ادبی. این کاری است که علمای مسلمان در واقع عمده تلاششان بر آن بوده است و حتی تلاش کرده اند درکی از لغات بیگانه در قرآن را با همان شناخت محدودی که از ریشه شناسی کلمات داشته اند دست و پا کنند. امروزه طبعاً آشنایی ما با توجه به گستردگی تحقیقات تاریخی درباره زبان عربی و ریشه های آن و پژوهش های متنوع درباره فرهنگ و تمدن اعراب در عصر ظهور قرآن و مناسبات آنان با دیگر اقوام و مناسباتشان با اهل کتاب و دیگران ( و نه از طریق خوابگزاری آنتروپولوژیک؛‌چنانکه دکتر سروش اظهار می کند) بسی بیشتر شده است. دکتر سروش بدین ترتیب با نظریه رؤیاهای رسولانه عملاً حکم به تعطیلی ادبیات و دانش های ادبی می کند؛ دانش هایی که خود محصولاتی تاریخی اند برای فهم زبانی تاریخی. از دیگر سو آنگاه که دکتر سروش می نویسد ما نیازمند خوابگزارانی هستیم که متن قرآن را برای ما خوابگزاری کنند و آنگاه به مردمشناسان و انسانشناسان ارجاع می دهد عملاً متن قرآنی را به عنوان متنی گشوده بر فهم های تاریخی و متنوع و متجدد می بندد و آن را از مقام یک متن با همه آفاق گسترده معنایی و هرمنوتیکی آن به یک سلسله خواب هایی محدود به زمان و مکان خود فرو می کاهد و از اینجاست که معتقدم دکتر سروش با این نظریه در واقع گسستی با آرای سابق خود را به نمایش می گذارد. در حقیقت آنچه ایشان در پی آنند چیزی است که عملاً مورد توجه علمای مسلمان بوده است بدون آنکه ناچار شوند قرآن را حاصل رؤیاهای پیامبر بدانند. آنچه هم آنان توفیق به انجامش نداشتند امروزه با شیوه های پژوهش های تاریخی کم و بیش سامان گرفته است. بنابراین نیازی نیست منتظر ظهور خوابگزاران باشیم؛ تنها باید آنچه در این زمینه ها نوشته شده است را بخوانیم و بر غنای آن تلاش کنیم.

.

---

.

The Second Critique of Dr. Abdulkarim Soroush by Dr. Hassan Ansari

Dream Interpretation of the Quran, or the Suspension of Literary History and the Literary Sciences (2)

Hassan Ansari | Sunday, 22 May 2016

Source: Hassan Ansari's Personal Website

.

---

.

Related Content:

The First Critique of Dr. Abdulkarim Soroush by Dr. Hassan Ansari

.

---

.