Useless Knowledge

Rumi says that sometimes, with the fingernails of thought, we wound and scratch our own spirit and soul. Sometimes we expend our energy untying knots that have been tied on empty sacks, and scattered thoughts are like writing something on a mirror and disturbing its clarity. In the Masnavi, Rumi introduces this with the following: “On the explanation that the purity and simplicity of the tranquil soul becomes disturbed by thoughts, just as if you write or draw something on the surface of a mirror—even if you wipe it clean, a stain and a flaw remain.” The face of the tranquil soul within the body / is wounded by the fingernails of thought. Know evil thought to be a nail full of poison / in deep deliberation it scratches the face of the soul. In order to untie the knot of a difficulty / he has wielded a golden spade upon a trifle. Suppose the knot is untied, O you who seek the utmost / it is a tight knot on an empty sack. You have grown old untying knots / suppose a few more knots are untied. The knot that is tight upon our throat / that you may know whether you are worthless or fortunate— Solve this difficulty, if you are a human being / spend this breath on it, if you are a true human. Suppose you know the limits of substances and accidents / know your own limit, for there is no escape from this. (Masnavi: Book Five) Rumi’s words are clear. ‘Uqda means knot. He says that many times we are busy untying knots that have been tied on empty sacks, and in this pursuit we have worn out our souls and grown old. In his belief, what is fundamental and essential is the knot that exists upon our throat, which must be untied so that we may know whether we are worthless and insignificant or endowed and valuable. In the Divan-e Kabir he has said: They say in Balasaghun a Turk has two bows And if one of those two is lost, what loss is it to us? O you in vain sorrow over what has been and what has not been That this one has a purse of gold and that one has a bowl and a table. What effective connection does it have to our life that in Balasaghun (a city in Transoxiana) someone has two bows and one of those two has gone missing? In expressing this very point, there is a story in the Masnavi as follows: Someone slapped a person named Zayd, and when the slapped individual wanted to retaliate, the slapper said, “First answer my question, then retaliate.” The question was: “Did the sound of the slap come from my hand or from your neck?” The slapped person replied, “I have pains that leave me no leisure to think about this matter. You, who are a person without pain, ponder this question. A person afflicted with pain does not have such thoughts.” Someone dealt a slap to Zayd / He, in turn, lunged to retaliate. The slapper said, “I ask you a question / So answer me, and then strike me. On the nape of your neck I struck, and a crack resounded / I have a question here, in all sincerity: Did this crack come from my hand / or from the nape of your neck, O pride of the noble?” He said, “From pain I have no leisure / to be engaged in this thought and reflection. You, who are without pain, ponder this / a person afflicted with pain has no such thought, beware.” (Masnavi: Book Three) Shams Tabrizi, who is Rumi’s teacher, also pays profound attention to this point. In instructing and admonishing his audience, he makes excellent use of the expression “What is it to you?” “What is it to you?” is a wise whip that restrains us from becoming preoccupied with unbeneficial questions. Shams says, when you are scattered and torn to pieces, what benefit is there in knowing and saying that God is One: “He said: God is One. I said: Now what is it to you? Since you are in the realm of dispersion: a hundred thousand particles, each particle scattered in worlds, withered, frozen. He Himself exists. His existence is eternal. What is it to you? Since you are not.” “Of the realm of Unity, what is it to you? Of the fact that He is One, what is it to you? Since you are a hundred thousand and more: each part of you in a direction, each part of you in a world—until you gamble away and expend these parts in His Oneness. Until He colors you with His own Oneness, your head and your secret will remain.” “Come, come, this speech is the pure word of the Lord of Majesty and His blessed discourse. But what are you? What belongs to you? Which is your speech? These traditions are all true and full of wisdom. Yes, they exist, but bring forth: which of them belongs to you? Tell me, what words do you have? Not what words others have spoken.” He says, what kind of question is this, whether so-and-so is a friend of God or not? What benefit does this question have for your life? “Where have they fallen upon me, whether I am a saint or not? What is it to you if I am a saint or not! Just as they said to Juha: ‘Look this way, they are carrying trays [of food].’ Juha said: ‘What is it to us?’ They said: ‘They are carrying them to your house.’ He said: ‘What is it to you?’ Now, what is it to you? For this reason I avoid people.” “Shams of Khujand was weeping over his family, and I was weeping over Shams of Khujand himself. I was saying, why do you weep over your family? They have joined God. Someone has joined God, and they weep over him? Why do you not weep over yourself? If you were aware of your own state, you would weep over yourself.”

بودا در پاسخ به یکی از شاگردانش که انبوهی سوالات مابعدالطبیعی از او پرسید، با بیان تمثیلی به ضرورت صرف‌نظر کردن از پرسش‌هایی که فاقد ضرورت هستند اشاره می‌کند: «کسی را فرض کن که با تیری زهرآلود مجروح شده و دوستان و خویشانش نزد طبیب می‌برند. پس فرض کن که وی می‌گوید: من نخواهم گذاشت این تیر بیرون آورده شود مگر اینکه بدانم چه کسی آن را به من انداخته است؛ آیا او از طبقه‌ی جنگجویان بوده یا از طبقه‌ی روحانیون یا از طبقه‌ی بازرگانان و کشت‌کاران بوده است، یا از طبقه‌ی پست جامعه؟؛ نامش چیست یا اهل خانه‌اش کیست؟ آیا قامتش بلند است یا کوتاه و یا میانه؟؛ آیا رنگ چهره‌اش سیاه است یا گندمگون و یا طلایی؟؛ از دهکده می‌آید یا شهر کوچک و یا شهر بزرگ؟ من نخواهم گذاشت که این تیر را بیرون بکشید مگر اینکه جنس کمانی که از آن تیر خورده‌ام بدانم، نوع زهی که در آن به کار رفته؛ جنس تیر؛ نوع پری که بر روی تیر و نوع ماده‌ای که در نوک آن به کار رفته است چیست؟».(ماه‌‌نامه‌ی اطلاعات حکمت و معرفت، شماره‌ی ۱۲، تلقی بودایی، والپولَه سری راهولَه) او به شاگردانش می‌گوید: «اي بيكوها! با اينهمه از آنچه مي‌دانم تنها اندكي به شما گفته‌ام، آنچه به شما نگفته‌ام بسيار بيشتر است. و چرا من (آن چيزها را) به شما نگفته‌ام؟ زيرا كه آنها سودمند نيستند… و به نيروانه راه نمي‌برند. از اين روست كه آن چيزها را به شما نگفته‌ام.»(همان منبع) در آموزه‌های بر جای مانده از پیامبر اسلام(ص) هم بر این مسئله تأکید شده است و پیامبر(ص) ‌از دانش ناکارا و غیرنافع به خداوند پناه می‌جوید و دانش سودمند و مفید طلب می‌کند: «اللهم إنی أعوذ بک من علم لا ینفع / خدایا از دانش غیر مفید به تو پناه می آورم.»(به روایت مسلم) «اللهم إنی أسألک علماً نافعاً / خدایا دانشی سودمند از تو می طلبم»(به روایت ابن ماجه و نسائی) در سنت رفتاری پیامبر(ص) هم با مواردی بر می‌خوریم که ایشان پرسنده را از سؤالی که فاقد سودمندی است و پاسخ آن فایده‌ای به دنبال ندارد به پرسشی مرتبط به زندگی، رستگاری و نجات، دلالت می‌دهد: أنس روایت می‌کند بادیه‌نشینی به نزد پیامبر آمد و پرسید: «مَتَى السَّاعَة؟ / قیامت کی واقع می شود؟» پیامبر در جواب گفت: «مَا أَعْدَدْتَ لَهَا؟ / برای آن روز چه فراهم کرده‌ای؟» گفت: «حُبّ اللَّهِ ورسولِهِ/ محبت خدا و پیامبر را.» پیامبر در جواب گفت: «أَنْتَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ/ تو همراه دوستانت خواهی بود.»(به روایت بخاری و مسلم) در قرآن کریم «کناره‌گرفتن از بیهودگی» از اوصاف مؤمنان به شمار رفته است. مؤمنان کسانی هستند که از «لغو» پرهیز می‌کنند: «وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»(مؤمنون:۳)؛ «...وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرَامًا»(فرقان:۷۲). یعنی مؤمنان از «لغو» کناره‌ می‌گیرند و کریمانه از آن دامن بر می‌گیرند. لغو در لغت به امری گفته می‌شود که از آن نفعی عاید نمی‌گردد و طبیعتاً شامل بسیاری از دانستنی‌ها، کنجکاوی‌ها و پرسش‌ها می‌شود.(المعجم الوسیط: ما لا یعتدّ به من کلام وغیره، ولا یحصَل منه على فائدة ولا نفع) در گفته‌ی مهمی از پیامبر اسلام(ص) آمده است که: «مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ: از حُسن مسلمانی فرد آن است که از امور ناسودمند و غیرمرتبط کناره گیرد.»(به روایت ترمذی) طبیعتاً بسیاری از کنج‌کاوی‌ها، دانستنی‌ها و پرسش‌ها در زمره امور «لایعنی» قرار می‌گیرند. دانشی که ارتباط و تأثیری در بهبود وضع زندگی فرد ندارد، «لا یعنی» و «لغو» است. در اسرارالتوحید حکایت آموزنده‌ای آمده است: روزی خواجه امام ابوبکر صابونی به نزد شیخ(ابوسعید ابوالخیر) درآمد. گفت: «ای شیخ! ما هر دو در یک مدرسه بوده‌ایم، حق سبحانه تعالی تو را بدین درجات بزرگ رسانید و من همچنین درین دانشمندی بماندم، سبب این چیست؟» شیخ گفت: «یادد اری که فلان روز این حدیث، استاد، ما را املا کرد که: مِن حُسنِ اسلامِ المرءِ ترکُه مالا یعنیه، یعنی از نیکو مسلمانی مرد آن است که ترک کند آنچه به کارش نیاید؛ هر دو بنوشتیم، اما تو به خانه شدی چه کردی؟» گفت: «من یاد گرفتم و به طلب دیگر رفتم.». شیخ ما گفت: «ما چنین نکردیم، هر چه ما را از آن گزیر بود از پیش خود برداشتیم و اندیشه‌ی آن چیز از دل بیرون کردیم. و آنچه ناگزیر ما بود فراپیش گرفتیم و دل خویش به اندیشه‌ی آن تسلیم کردیم.» بوسعید می‌گوید من تمام زندگی را مصروف عمل به حدیث «مِن حُسنِ اسلامِ المرءِ ترکُه مالا یعنیه» کردم. کناره‌جستن از آنچه به کار نیاید و روی‌آوردن به آنچه ناگزیر و سودمند است، آموزه و رهیافتی است که محل تأکید معلمان معنوی بوده است و در میانه‌ی انبوه سوالاتی که آدمی در زندگی می‌تواند به آنها بپردازد، ملاک سودمندی و ارتبا

ط with improving life, can be a way forward and guide a person through the clamor and tempting tumult of many questions.

Saadi used to say: “From thought arise ideas that wear a person down”; to escape such weariness, it is good not to involve ourselves in untying every knot.

.

---

.

Useless Knowledge

Author: Seddiq Qotbi

.

---

.