اندیشهفلسفهخردگفتگوحکمتمعناپرسشفرهنگ
Religion
Religious Intellectualism as a New Kalam
Religious intellectualism can be understood under the rubric of new theology: an effort to reconcile religion with modern reason. This perspective reveals both its continuity with the theological tradition of the past and makes it possible to assess its apparent decline within the broader cultural situation.
Sedanet: The period from the mid-1980s to the late 1990s, which began with the strengthening of Keyhan-e Farhangi and ended with the closure of Kiyan, is usually considered the peak and flourishing era of religious intellectualism. The circulation of Kiyan magazine exceeded 20,000 copies, and estimates suggested that each issue was read by around one hundred thousand people. Alongside Kiyan, other newspapers and magazines were also published, and every article would stir excitement in society and open new avenues for discussion and dialogue. However, from the early 2000s, it seems the role of religious intellectualism in society gradually faded, and the topics raised by this spectrum no longer ignited a spark or stirred excitement. On the other hand, it appears that religious intellectuals no longer possessed the flourishing and luminosity of the previous two decades; some moved beyond religious intellectualism, some considered it to have internal inconsistencies, and others remained in this arena, stumbling and rising. We, at the Sedanet Cultural Group, believe that a combination of causes and reasons have come together to push religious intellectualism into obscurity in this way. Now, at the suggestion of some esteemed individuals, we have prepared an inquiry to ask you, the respected expert, to write for us in the form of a brief note: What was religious intellectualism? What happened to it? Why did this happen? And what future is conceivable for it?
As you know, there has been no shortage of discussion about religious intellectualism and its surrounding issues in recent years. For this reason, and to avoid repetition, I will try to answer your question by proposing a perspective that has received less attention; a perspective that might help us see religious intellectualism from another angle.
To understand any phenomenon, including religious intellectualism, one can utilize various models or patterns. My suggestion is to understand religious intellectualism, in terms of its commitment to religion and rationality, under the rubric of kalam (Islamic theology), and considering its commitment to intellectualism and modern reason, under the rubric of new kalam.
In Islam, the science of kalam has always had a relationship with the reason of the age, meaning that theologians have tried to establish a correct and acceptable relationship between religious teachings and the reason of the age. Of course, the reason of the age was not and is not only philosophy and philosophical reason; the reason of the age is, in general, that science and knowledge which we humans have acquired through the usual and conventional ways of gaining knowledge, with collective reason and through experience and trial and error, including philosophy, history, empirical science, ethics, and human rights norms.
If we refer to the history of kalam, we will see that theologians have sometimes been in the position of presenting a reason-friendly and systematic explanation of religion, sometimes in the position of defending religion, sometimes they have offered rules for understanding and interpreting religion, and sometimes they have tried to revive the religious sciences and reconstruct religious thought. These are precisely the tasks that religious intellectuals in Iran have been engaged in since the 1950s onwards. I believe that if the concepts of new kalam and the new theologian are not to be without referents in the Islamic world, their referents will be the religious intellectuals. New kalam is the occupation of those who seek to resolve the incompatibility between religious reason and conscience and the reason and conscience of the modern and contemporary human being, in such a way that the word and message of religion can be presented to the contemporary human being.
Based on this proposal, I think we can consider the business of religious intellectualism as new kalam, and religious intellectuals as theologians who try to clarify the relationship between the categories raised in religion and the concepts of the new world, in a way that establishes a concord between the two, or at least ensures there is no incompatibility (and naturally, evaluating the degree of their success in what they do is a subject for a separate discussion). The question of religious intellectualism is: Can religion (Islam) be understood in a way that is not incompatible with modern reason (philosophy, science, ethics, human rights, etc.)? And if so, how and with what theory can this be done? It seems that new kalam also begins with this very question. Of course, the kalam of those who do not recognize the new world and modern reason and science, and see no truth in it, will not be new kalam; and similarly, those who attribute only archaeological, historical, or at most cultural value to the "sacred" text will not seek to establish a relationship between these two sources of knowledge.
Evaluating and testing this proposal (understanding religious intellectualism under the rubric of new kalām) is also easy: one must see whether there is any concern or task that has been among the main concerns and tasks of religious intellectuals that cannot be placed under new kalām, or what preoccupation we have in new kalām that religious intellectuals have not been occupied with.
But what are the merits and advantages of looking at religious intellectualism from such a perspective? First of all, it helps us distance ourselves from that fruitless dispute over the term “religious intellectualism.” Secondly, in light of this view, the history of contemporary religious thought endeavors can be linked to the history of ancient religious thought, so that an opportunity is provided to better understand these two theological traditions in light of each other, in order to clarify the relationship between the concerns of our authentic thinkers today and the concerns of our ancient thinkers, from philosophers like Fārābī and Ibn Sīnā to theologians like Ghazālī and Imām Fakhr al-Dīn al-Rāzī. A good example for seeing the continuity of religious intellectualism with the science of kalām is Shiblī Nuʿmānī’s book ʿIlm al-Kalām al-Jadīd (Persian translation published: 1329 Sh./1950). This book can serve as a connecting link, joining the views and works of figures like Ghazālī and Fakhr al-Rāzī to the views, works, and concerns of religious intellectuals. The third advantage of this proposal, which also brings us closer to the answer to your question, is that this perspective places us in a better position to evaluate the claim of the decline or end of religious intellectualism, which is implicitly present in your question as well.
If the claim of maximum overlap between religious intellectualism and new kalām is correct, then regarding what has come in your question, some considerations can be put forward, in all brevity: Firstly, it is not clear how appropriate it is to compare the state of religious intellectualism today with its state two decades ago and draw conclusions on this basis. Because many things have changed in these two decades. It suffices to take a look at the state of our universities, professors, and students to see how much we have regressed compared to those days, or, for example, look at the circulation of books and see from where to where it has reached. I mean to say that it is not the case that today the views of religious intellectuals do not create a wave or excitement, and instead, the publication of articles by non-religious intellectuals stirs passion and uproar in society and universities. In this regard, the state of reception of all intellectual and intellectualist discussions (religious and non-religious) is a function of our overall cultural situation. Secondly, and as it happens, despite this general point, as witnessed by what we see on social networks and from the reflection of ideas in the media, religious intellectuals are still among the most widely circulated in terms of audience. Now that the Telegram network, due to not being filtered (unlike Facebook or some internet sites, and if it has not been filtered by the time this note is published!), is the most important cultural medium for all intellectuals, both religious and non-religious, one can easily compare the number of audiences of religious intellectuals’ channels with some other intellectuals who, as it happens, also have platforms, magazines, and newspapers at their disposal. Of course, and thirdly, it must be accepted that the problems of the contemporary Iranian person in the late 1390s differ from his problems in the 1370s, and religious intellectualism is no longer the dominant discourse, and perhaps this is also a cause for happiness that we are facing a kind of polyphony in our cultural space. But should this be attributed to the failure of religious new-thinkers? My answer to this question is not only negative, but my understanding is that among the causes and reasons for the existing intellectual pluralism is the project of enlightenment and rationality that has been at the heart of this current of thought. It is not out of place to add here that if we are facing such a change in the intellectual climate, it would be good for the heirs of religious intellectualism, with regard to this new intellectual space, not to seek to repeat the comprehensive roles of their fathers and predecessors, and to work in a more specialized, more academic, and more selective manner.
اما دربارۀ پرسش از آیندۀ روشنفکری دینی، اگرچه عوامل متعدد سیاسی و اجتماعی ممکن است در این زمینه تعیینکننده و نقشآفرین باشد، آنچه در دیدرس ماست و به ساحت نظر و اندیشه مربوط میشود، این است که باید دید آیا روشنفکری دینی با مسئله یا مسائل اصیلی درگیر است یا نه. اگر روشنفکری دینی ذیل «کلام جدید» بگنجد تا زمانی که ایمان دینی زنده است، و دیندارانی باشند علاقمند به دینی زیستن در دنیای معاصرِ خودشان، نیاز به کلام جدید و نو کردنِ ایمان گفتمان خودش را خواهد ساخت. از طرف دیگر، همانگونه که دیندار بودنِ جامعه یا اقبال به دین در پیدایش یا رواج روشنفکری دینی نقش داشته است، طبیعی است اگر به هر دلیل یا علتی دینداری افول کند تاثیر کاهندهاش را در روشنفکری دینی هم خواهد گذاشت.
.
.
روشنفکری دینی بهمثابه کلام جدید
بابک عباسی
.
.
Discussion2 comments
بایدها و نبایدهای روشنفکری دینی در گفتوگو با دکتر سروش دباغ گفتوگو از: مولود بهرامیان روشنفکری دینی آغاز راه است اشاره: روشنفکری دینی تنها در حوزه نظر فعالیت کرده و برای مخاطبان توصیه یا راهکاری در فعالیتهای روزمره ندارد. البته تعدادی از روشنفکران دینی احکامی در حوزه شریعت داشتهاند که میتوان آنها را برآیند نظریههای روشنفکری دینی دانست اما ایراداتی به همین نحوه احکامپردازی وارد است از جمله اینکه موضع روشنفکری دینی یک موضع منفعلانه است یعنی بیش از آنکه نظر شریعت را بازتاب دهد، خواسته جامعه را بر شریعت تحمیل میکند. این برخی از انتقاداتی است که عدهیی به اصحاب روشنفکری طرح میکنند. در این گفتوگو سعی شده پارهیی از ایرادات به روشنفکران دینی و آسیبهای وارد آمده به آنها مورد نظر قرار گیرد. گفتوگو را با این پرسش آغاز میکنیم که روشنفکران دینی هنوز از مواجهه مستقیم با اسلام تاریخی تغافل میورزند و از همین رو متهم به نفاق شدهاند و گفته شده دغدغه دین ندارند، به نظر شما مخاطرات روشنفکری دینی در این قسمت چیست؟ اینکه از اسلام تاریخی تغافل میورزند، به نظرم صحیح نیست؛ البته درست است که در مولفههای دیگر سنت بیشتر تامل کردهاند، مثلا در فقه، کلام، تفسیر، ولی به تاریخ اسلام کمتر پرداختهاند. در عین حال اینگونه نبوده که تغافل بورزند، یعنی عالما و عامدا از این امر تاکنون چشمپوشی کرده و به آن نپرداخته باشند. اما اینکه عدهیی گفتهاند روشنفکران دینی دغدغه دین ندارند، فکر میکنم سخن غیرمنصفانهیی است. عموم روشنفکران دینی، دغدغههای دینی پررنگی دارند و از قضا در پی بازسازی و احیای تجربههای کبوترانه- به تعبیر سپهری- در جهان راززدایی شده کنونیاند و به این معنا میکوشند، قرائت معقول و خردنواز از اسلام به دست دهند، در عین حال نمیخواهند اسلام را بزک کنند. به اقتفای غزالی که میگفت «نحن ابناء الدلیل»؛ ایشان میکوشند قرائتی خردپسند و انسانی از دین به دست بدهند. این فعالیتها از سر دغدغه دینی صورت میگیرد و به نظرم هیچ بوی نفاقی از آن به مشام نمیرسد. البته ممکن است شما بگویید روی سخن روشنفکران دینی با دینداران معیشت اندیش نیست؛ بلکه روی سخن ایشان با طبقه متوسط شهری و طبقه دانشگاهی است که دغدغههای دینی هم دارند و در پی احیای تجربههای دینی و سامان بخشیدن به سلوک معنوی خودشان در جهان جدید هستند؛ که این سخن درستی است. کسانی که به هر دلیلی چه کسانی که از دایره دین خارج شدهاند و چه کسانی که دیندار سنتیاند، مخاطب روشنفکران دینی نیستند؛ هیچوقت هم نبودهاند. هر پروژه اجتماعی مخاطبانی دارد و این پروژه اجتماعی هم به نظر من طنینانداز است و در جامعه کنونی ایران مخاطبان زیادی دارد. البته کسی ممکن است بر اثر سالها تامل از دینداری معیشتاندیش به سراغ دینداری معرفتاندیش بیاید یا تجربتاندیش؛ ولی پس از مدتی ممکن است از این پروژه هم بیرون برود، کما اینکه کسی ممکن است ذیل پروژه روشنفکری غیردینی فعالیت کند و پس از چند صباحی بیاید ذیل پروژه روشنفکری دینی. اینها تحولاتی است که در عالم انسانی صورت میگیرد. روشنفکران دینی افراد را به سمت دینداری عالمانه که البته فرسنگها با دینداری عامیانه فاصله دارد، سوق میدهند. به نظر میرسد روشنفکران دینی ایرانی در مقایسه با روشنفکران عربی، آشنایی کمتری با میراث اسلامی دارند، به نظر شما خلأ عمده روشنفکران دینی ایرانی در این قسمت چیست؟ من با این سخن موافق نیستم و چنین فکر نمیکنم. چون وقتی میگویید میراث اسلامی، میراث را باید خرد کرد؛ این میراث یعنی عرفان، فلسفه، فقه، کلام، مگر روشنفکران عربی کسانی مثل ابوزید یا ارکون در همه زمینهها به یک میزان توانا هستند، تصور نمیکنم برخی از آنان فلسفه اسلامی را لزوما درست بدانند یا با عرفان اسلامی آشنایی مکفی داشته باشند. فکر میکنم همیشه باید با این مدعیات کلان و کلنگر، به دیده احتیاط نگریسته شود، فکر نمیکنم از این حیث خلأ جدیای در کار روشنفکران ایرانی وجود داشته باشد. شما به کارهایی که انجام شده نگاه کنید، به هر حال هر کدام از این روشنفکران با بخشی از سنت آشنا هستند؛ برخی روی عرفان اسلامی کار میکنند؛ برخی به فقه اسلامی میپردازند و به بازخوانی انتقادی آن مشغولاند؛ برخی بیشتر دلمشغول مباحث الهیاتیاند. فکر میکنم روشنفکری دینی را در حوزههایی مثل بازخوانی انتقادی فقه و همچنین سراغ گرفتن از تحقق تجربههای عرفانی و دینی در جهان راززدایی شده البته باید بسط داد. شخصا در این حوزه کار میکنم و به بازسازی انتقادی عرفان سنتی میپردازم. همه اینها مولفهها و جوانب مغفول این پروژه فکری است که فکر میکنم باید مد نظر کسانی که به آن میپردازند باشد. اما چنان که آوردم، من این قیاس و تفاوت میان روشنفکران دینی ایرانی با روشنفکران عربی یا به تعبیر شما وجود خلأ در روشنفکران دینی وطنی را نمیپذیرم. موضع روشنفکری دینی در برابر مطالبات زنان، اقلیتهای قومی و مذهبی چگونه بوده است؟ آیا این سنت فکری توانسته است مطالبات اقلی این گروههای اجتماعی را در گفتمان روشنفکری خود سامان دهد؟ حقیقتش به این امر کمتر پرداختهاند، برخی از روشنفکران دینی البته به این پرداختهاند اما به نحو اکثری نه. فکر میکنم شاید پارهیی از مشکلات بنیادین که پیش پای توسعه سیاسی و قرائت انسانی از دین وجود دارد برای ایشان برجسته شده و شاید این گونه است که در وهله نخست پی برداشته شدن این موانعاند تا بعد نوبت به برداشتن موانع بعدی برسد. حالا کسی ممکن است بگوید روشنفکران دینی همزمان باید موانع مختلف را پیش چشم قرار بدهند و در مقام فائق آمدن بر آنها برآیند. اما آن تصمیمی است که شخص در عمل میگیرد. در واقع، نقد قرائت رسمی از دین و جا انداختن آن، سخن گفتن از سازگاری میان اسلام و دموکراسی و دفاع اخلاقی از سازوکار دموکراتیک است. لازمهی روشنفکری دینی چیست؟ این سوال از آن سنخ پرسشهایی است که تاکنون به کرات مطرح شده، شخصا در مقالات «تعبد و مدرن بودن»، «روشنفکری دینی و آبغوره فلزی؟!»، «تحلیل مفهوم روشنفکری دینی»، «هم سهم دل، هم سهم عقل: روشنفکری دینی دهه نود» و چندین گفتوگو که در کتاب «در باب روشنفکری دینی و اخلاق» منتشر شده، به آن پرداختهام. تصور نمیکنم روشنفکری دینی مستلزم سکولار بودن از منظر فلسفی باشد. اینها مفروضات نادرستی است؛ باید ذهن را از این مفروضات، مولفهها و معتقدات نامنقح پاک کرد. چرا ما فکر میکنیم که اگر کسی راجع به دین تعقل میکند، حتما باید به نتایجی برسد که ما فکر میکنیم باید به آن رسید، این بهنوعی مقتضای عقلانیت حداکثری است. اساسا از نمونههای بومی بگذرید، بالاخره ریچارد سویین برن، آلستون، پلانتینگا، هیک، آدمهای عاقل و فاضلی بودهاند یا نبودهاند؟ فیلسوفهای دینی که در آکادمیهای تراز اول دنیا سالها تدریس و تحقیق کردهاند، اینها فکر میکردند که میشود، به نحوی از انحاء، هر یک از منظر خویش- به نحو فلسفی از ساحت قدسی و متافیزیکی هستی دفاع کردند. نمیتوان به ایشان گفت که چون به فرآورده و نتیجهیی رسیدهاید که ما نمیپذیریم پس شما سخنانتان باطل است و ذهنتان را از دین پاک کنید، چرا باید ذهن را از دینباوری پاک کرد؟ باید ذهن را از باورهای نامنقح پاک کرد. اینجا خلطی بین «فرآیند» و «فرآورده» صورت میگیرد. اگر کسی استدلالورزی پیشه کرد و به این نتیجه رسید که باورهای دینی موجهند، چرا باید ذهنش را از آن پاک کند؟ این چه نحو استدلال کردن است؟ بله عقلانیت مدرن را شخص به استخدام میگیرد، مگر سویین برن نگرفته، مگر جان هیک نگرفته؟ در عین حال ایشان به این نتیجه رسیدهاند که به نحوی از انحاء میشود از ساحت قدسی این عالم دفاع کرد. البته عقل را پاس داشتهاند و جانب عقل را فرو ننهادهاند؛ اما «فرآورده» ی کارشان این بوده که سخن گفتن از ساحت قدسی هستی سخنی معقول است. پس چرا «باید» یک روشنفکر دینی از منظر فلسفی سکولار باشد؟ روشنفکر دینی به مقتضای قواعد بازی، به عقلانیت قائل است و آموزه «نحن ابناء الدلیل» را پیش چشم قرار میدهد و دلایل را به کار میگیرد و پیش میرود، حالا ممکن است به این نتیجه برسد که میشود از دین دفاع عقلانی کرد. دیگر نباید بین فرآیند و فرآورده خلط کرد و گفت که به آن فرآوردههایی که ما میگوییم، حتما شخص باید برسد. میتوان به فراوردههای دیگری هم رسید، کما اینکه آلستون، پلانتینگا و هیک رسیدهاند، در سنت ما هم روشنفکران دینی که فیلسوفند به این نتیجه رسیدهاند. آیا میتوان روشنفکران دینی را افراد محقق بهشمار آورد؟ نظر شما در باب اینکه [گفته شده] روشنفکران دینی بند ناف خود را از روحانیت نگسستهاند؛ چون هنوز مانند روحانیت در فرهنگ شفاهی زندگی میکنند بیشتر اهل خطابهاند تا نوشتن کتاب، چیست؟ چند نکته است در این پرسش که میکوشم به همهاش بپردازم. اینکه روشنفکران دینی محقق هستند یا نه، تصور میکنم هستند در حوزهیی هر کدام محقق هستند، نمیدانم چرا کسانی باید این فکر را بکنند که روشنفکران دینی محقق نیستند. ما در جامعهیی هستیم که به هر حال فرهنگ شفاهی خیلی کار میکند و سخن گفتن، خطیب بودن (خصوصا خطیب زبردست) باعث شنیده شدن بهتر سخنان فرد میشود، اگر این خطابه و خطابی سخن گفتن جای نوشتن را بگیرد، البته جای ضعف است اما اگر در کنار نوشتن بهکار گرفته شود، به نظر من هیچ اشکالی ندارد و میشود از روشنفکران خواست و آنان را دعوت کرد که بیشتر بنویسند، در کنار اینکه اهل خطابه هستند، اما نه اینکه به آنان بگوییم اهل خطابه نباشند؛ من چنین تصوری ندارم. ببینید روشنفکر قرار است کار روشنفکرانه بکند، قرار نیست که کار آکادمیک صرف بکند، وقتی فرهنگ جامعه شفاهی است و مردم ما به هر حال خیلی از طریق شنیدن اقناع میشوند یا به فکر فرو میروند، چرا آدم این فرهنگ را فرو بنهد؟ به هر حال استفاده کردن از شعر، ادبیات و تکیه کردن بر سنت ادبی ستبر ما و وام گرفتن اشعار حافظ، مولانا و شاعران معاصر به نظرم خیلی رهگشاست. مشکل اینجاست که وقتی کسی اهل سخن گفتن شفاهی است، استدلال نکند، این همان مسالهیی است که در این پرسش هم از آن غفلت شده است. درست است که فرهنگ شفاهی فینفسه کفایت نمیکند، اما مهمتر از آن این است که فرد چه شفاهی سخن بگوید چه مکتوب، اهل استدلال باشد. مواجههی روشنفکران با امر سیاسی چگونه باید باشد؟ به عبارتی نسبت روشنفکر با نهاد سیاست چیست؟ آیا برای هر گونه اصلاحی باید گوشه چشمی هم به سیاست داشته باشد یا خیر؟ به نظر من باید نسبت داشته باشد. درست است روشنفکر فعال سیاسی نیست، عضو هیچ حزبی نیست و تعلق خاطر حزبی ندارد، اما چشم بیدار جامعه است و اگر نهاد دین را نقد میکند نهاد سیاست را هم میتواند نقد کند و خصوصا در جامعهیی مثل جامعه ما که حکومت دینی بر سر کار است روشنفکران دینی میتوانند و تجربه آنان هم نشان میدهد که به نقد نهاد سیاست و مناسبات و روابط سیاسی البته حساس بودند اما باز هم عنایت دارید و تاکید میکنم اصلا معنیاش این نیست که فعال سیاسی باشد یا حزب سیاسی تشکیل دهد و معطوف به قدرت سیاسی کار بکند، آن هم کار خیلی مبارکی است اما کسی که آن کار را میکند، سیاستمدار است و از وادی روشنفکری بیرون آمده است. روشنفکر چشم بیدار جامعه است و مثل دماسنجی دقت میکند که دما چقدر بالا و پایین میکند. اگر کسی عضو حزب شود که در جای خود مبارک است و از شوون خوب و اثربخش زندگی در جهان جدید است، وزیر، وکیل یا عضو پارتی شود، عضو و نماینده مجلس شود، وارد سیاستورزی به معنای حرفهیی شده است که با روشنفکری فاصله دارد. روشنفکر نهاد سیاست را نقد میکند، برای سیاست تئوریپردازی هم میکند البته؛ فقط نقد نمیکند به معنای اینکه غر بزند؛ بلکه سعی میکند راهکار به دست دهد، بدون اینکه وارد سیاست شود به معنای سیاستورزی حرفهیی. اما اگر یک روز تصمیم بگیرد وارد سیاست شود، ردای روشنفکری را از تن به در خواهد کرد و در کسوت سیاست پیشه فعالیت خواهد کرد. به نظر شما نقاط ضعف و آسیبهای روشنفکری دینی کدام است؟ روشنفکری دینی از چه حوزهها و مسائلی غفلت کرده است؟ به اختصار عرض میکنم یکی پرداختن به تاریخ دین است؛ چنانکه پیشتر هم به آن اشاره شد و در عین حال به نحوی ایجابی راجع به نحوه زیست مسلمانی خصوصا با عنایت به قرآن و آنچه در آموزههای قرآنی آمده، فکر میکنم به نحو ایجابی خوب است که بیش از این روشنفکران دینی سخن بگویند. نحوه زیست عرفانی یا تحقق تجربههای کبوترانه و معنوی در جهان راززدایی شده مقوله مهمی است که باید روشنفکر دینی به آن بیشتر و بهتر بپردازد. روشنفکران دینی تاکنون کمتر به بازسازی و نگاه انتقادی به عرفان اسلامی توجه داشتهاند. فکر میکنم این یکی از کارهایی است که باید صورت بگیرد. علاوه بر آن چنانچه گفتم روشنفکری دینی نسبت به زندگی روزمره مردم باید عنایت بیشتری کند؛ البته روشنفکران دینی فقیه نیستند، اما میتوانند با سخن گفتن استدلالی و توزین احکام فقهی در ترازوی اخلاق کمک کنند که نحوه زیست مومنانه مردم در جهان جدید سامان بیشتری پذیرد. اینها نکاتی است که میشود گفت نقاط ضعف یا بهتر است بگویم جوانب مغفول روشنفکری دینی است. در عین حال فکر میکنم مادامی که جامعه مختصات فرهنگی کنونی خود را دارد، روشنفکر دینی نیز کارکرد خودش را دارد و بهپیش میرود، چنانکه تاکنون خوشبختانه موثر بوده و پیش رفته است. در باب معرفت دینی و نسبت آن با معارف غیر دینی کارهای خوبی صورت گرفته؛ در حوزه الهیات نیز باید کارهای ایجابی بیشتری انجام شود؛ رابطه میان «دین و اخلاق» و رابطه میان «فقه و اخلاق» بیشتر به بحث گذاشته شود. در عین حال، خوب است مباحث جدیدی که در حوزه وحی طرح شده، بسط بیشتری پیدا کند. تصور میکنم درباره رابطه دیانت و سیاست کم و بیش کار تمام است. یعنی روشنفکران دینی رابطه نهاد حکومت با نهاد دیانت را به خوبی توضیح دادهاند، نقد اخلاقی فقه، نقد اخلاقی سیاست و کارهای ایجابی راجع به زیست مومنانه در جهان کنونی صورت گرفته است، البته بازخوانی انتقادی فقه و تاریخ اسلام از جوانب مغفول این پروژه است و امیدوارم پی گرفته شود. من در مقاله «پروژه ناتمام روشنفکری دینی» کهچند ماه پیش در نشریه مهرنامه منتشر شد، این نکته را توضیح دادهام؛ اینجا احیانا با بسط بیشتری از آن سخن میگویم. تصور میکنم اگر تمهیدی برای این جوانب مغفول اندیشه شود، بار ما بار میشود و این مسیر را بهتر پی خواهیم گرفت. آینده روشنفکری دینی را در ایران چگونه میبینید؟ در مقایسه با روشنفکران عرفی جایگاه اجتماعی روشنفکری دینی را چگونه ارزیابی میکنید؟ فکر میکنم آینده روشن است. جامعه ما مختصات دینی دارد؛ لازمه این سخن این است که سخنان روشنفکران دینی بیشتر شنیده میشود. البته روشنفکر نباید تابع مردم متعارف باشد، بلکه باید به نقد فرهنگ آنان همت بگمارد. معنی این سخن این نیست که باب دل مردم سخن بگوید، اما چون جامعه دینی است، سخنان روشنفکران دینی بیشتر شنیده میشود. مطابق با آخرین آمارهایی که از یکی از جامعهشناسان معروف ایرانی شنیدهام، قریب ۶۵ تا ۷۰ درصد جامعه ایران همچنان دیندارند؛ ممکن است که ۵۰ تا ۵۵ درصد مردم تصویر دیگری از رابطه دیانت و حکومت پیدا کرده باشند؛ خصوصا پس از تحولات سه چهار سال اخیر، رابطه میان دیانت و حکومت دستخوش تحول شده است، اما این امر بدین معنی نیست که جامعه غیردینی شده است. این سخن یک واقعیت (fact) است، نه اینکه بگوییم با گفتن این سخن کار تمام شده است. نه! از قضا از همین جا کار روشنفکر دینی آغاز میشود، چون به بازخوانی انتقادی سنت دینی همت میگمارد. هم طعن دینداران سنتی را به جان میخرد، هم طعن کسانی که خود را پاسداران قشر شریعت میانگارند و هم البته طعن کسانی که تعلق خاطر دینی ندارند و فکر میکنند که روشنفکران دینی فرصتطلبی میکنند. اینهایی که گفتم با توجه به نکاتی بود که در فضای مجازی، مقالات و نوشتههای برخی از نویسندگان به بحث گذاشته میشود. به نظر من داستان از این قرار است: در جامعه ما با مختصات دینی - فرهنگیاش، صدای روشنفکران دینی بهتر شنیده میشود، چون مخاطب بیشتری دارند؛ نه اینکه بخواهند قدرت خود را به دیگران تحمیل کنند. این شنیده شدن صدا به نحو طبیعی رخ میدهد و تصورم این است که نفوذشان و اهمیتشان- با همه ارزش و احترام که برای روشنفکران عرفی قائلم- در جامعه کنونی ایران بیشتر از روشنفکران عرفی است؛ چون دلمشغول پالایش سنت دینی هستند. روشنفکران عرفی چنانکه عرض کردم به حوزههای دیگر توجه دارند و در آنها به دیده عنایت مینگرند. در باب مقولاتی مثل هویت، تاریخ و اموری از این دست یا بومی کردن خودایدههای مدرنیته، مثلا کسانی مثل مراد فرهادپور یا بابک احمدی بیشتر به ترجمه مفاهیم مدرن و ترجمه آنها به زبان فارسی کمک میکنند که خیلی هم با ارزش و موثر است؛ اما مخاطب روشفکران دینی از آنان بیشتر است، به خاطر اینکه جامعه این است و البته روشنفکران دینی ملامت کثیری را هم به جان میخرند. اما تصورم این است، مسیر همچنان همین مسیر است. ما اگر قرار است که جامعهیی شویم که از این دوران گذار عبور کنیم و جامعهیی دموکرات شویم که هم سیاست در جای خودش درست قرار بگیرد و هم دیانت و امکان تحقق تجربههای دینی و کبوترانه میسر باشد، این کار را روشنفکری دینی دارد انجام میدهد؛ هم سنت را به نیکی میشناسد و هم دلی در گرو مدرنیته دارد و از تعامل و نسبت میان این دو سراغ میگیرد و به بازخوانی انتقادی آن دو همت میگمارد، کاری میکند که نه روحانی سنتی میکند و نه روشنفکری عرفی. یکی با مدرنیته آشنا نیست و با جهان جدید (روحانی سنتی) و دیگری انس و الفت و آشنایی با سنت دینی ندارد (روشنفکری عرفی). در جامعه ایران با مختصات کنونی فرهنگی- دینی در دهه ۹۰ شمسی، آنطور که جامعهشناسان به ما میگویند- نه اینکه من نظر خود را صرفا بازگو کنم- و نه فقط با تکیه بر فضای شهر تهران بلکه در نظر آوردن کل شهرهای بزرگ و کوچک ایران، فکر میکنم روشنفکران بسان قابلههایی میتوانند کمک کنند تا ما بتوانیم به سرمنزل مقصود برسیم و انشاءالله این دوران گذار را طی کنیم. به این معنا من فضا را روشن میبینم. در عین حال بجاست این نکته را تذکر بدهم کهسخن من، توصیفی (descriptive) است نه توصیهیی، اما فکر میکنم نفوذ و کار روشنفکران دینی هم بیشتر است و آیندهشان را در دورههای آتی در ایران البته روشنتر میبینیم و دعا میکنم که ان شاءالله کوشش جمعی روشنفکران دینی راه به جایی ببرد و بتوانیم این مسیر پرتلاطم و پرسنگلاخ را طی کنیم و شاهد روزهای بهتری در آینده کشورمان باشیم.
سپاسگزارم از وبسایت عالیتون .. طاعات و عباداتتون قبول درگاه حق تعالی