ملاصدرا

صدرالدین محمد بن ابراهیم قوام شیرازی، مشهور به ملاصدرا و صدرالمتألهین، در سال ۹۷۹ قمری در شیراز زاده شد و در حدود ۱۰۴۵ قمری درگذشت. او فیلسوف، حکیم الهی و بنیان‌گذار مکتب حکمت متعالیه است؛ مکتبی که کوشید فلسفه مشاء، اشراق، عرفان ابن‌عربی، کلام اسلامی و آموزه‌های قرآن و حدیث را در یک نظام فلسفی تازه گرد آورد.

ملاصدرا در قزوین و اصفهان تحصیل کرد و از بزرگانی چون شیخ بهایی، میرداماد و میرفندرسکی بهره برد. پس از مدتی تدریس و بحث در اصفهان، به دلیل مخالفت برخی عالمان زمانه با آراء فلسفی و عرفانی‌اش، به کهک قم رفت و دوره‌ای از عزلت، ریاضت و تأمل را گذراند. بعدها با دعوت حاکمان فارس به شیراز بازگشت و در مدرسه خان به تدریس و تألیف پرداخت.

حکمت متعالیه مهم‌ترین دستاورد ملاصدراست. او در این مکتب، عقل فلسفی، شهود عرفانی و وحی دینی را سه راه متعارض نمی‌دید، بلکه می‌کوشید آن‌ها را در یک مسیر واحد برای فهم حقیقت به کار گیرد. به همین دلیل، فلسفه او فقط بحث ذهنی و مدرسه‌ای نیست؛ نوعی سلوک فکری و معنوی است.

اصالت وجود: ملاصدرا برخلاف برخی فیلسوفان پیش از خود، وجود را حقیقت عینی و اصیل دانست و ماهیت را امری اعتباری تلقی کرد. به زبان ساده، آنچه واقعاً هست «وجود» است و ماهیت‌ها قالب‌های فهم ما از موجودات‌اند.

تشکیک وجود: وجود در نگاه ملاصدرا یک حقیقت واحد است، اما دارای شدت و ضعف است. همه موجودات بهره‌ای از وجود دارند، اما این بهره در همه یکسان نیست؛ از مرتبه ضعیف ماده تا مرتبه اعلی و نامتناهی حق تعالی.

حرکت جوهری: یکی از نوآوری‌های بزرگ اوست. پیش از ملاصدرا، حرکت بیشتر در اعراض مانند مکان، کمیت و کیفیت دانسته می‌شد؛ اما او گفت جوهر اشیای مادی نیز در حرکت و شدن دائمی است. جهان، در نگاه او، ایستا نیست؛ سراسر شدن، صیرورت و تکامل است.

اتحاد عاقل و معقول: در معرفت، انسان و معلوم کاملاً جدا از یکدیگر نمی‌مانند. در فرایند شناخت، نفس با صورت معلوم متحد می‌شود و علم، نوعی کمال وجودی برای نفس پدید می‌آورد.

جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء بودن نفس: نفس انسان در آغاز پیدایش وابسته به بدن و مادی است، اما در مسیر تکامل، مرتبه‌ای روحانی و مستقل می‌یابد.