مارتین هایدگر

مارتین هایدگر (۲۶ سپتامبر ۱۸۸۹ – ۲۶ مه ۱۹۷۶) فیلسوف آلمانی و از اثرگذارترین متفکران قرن بیستم بود. اندیشهٔ او با پرسش از «هستی» شناخته می‌شود؛ پرسشی که به باور هایدگر، تاریخ فلسفهٔ غرب از زمان افلاطون به بعد آن را فراموش کرده و به‌جای خود هستی، بیشتر به موجودات پرداخته است. او کوشید فلسفه را از نو متوجه این پرسش بنیادین کند: معنای بودن چیست؟

هایدگر در مسکیرش، در جنوب غربی آلمان، در خانواده‌ای کاتولیک و سنتی به دنیا آمد. پدرش خادم کلیسا بود و فضای دینی و روستایی زادگاهش تأثیری عمیق بر زبان، تخیل و شیوهٔ اندیشیدن او گذاشت. بعدها نیز جنگل، راه، کلبه، سکوت، زمین و اقامت، در نوشته‌های او نقش مهمی یافتند و بسیاری از عنوان‌های آثارش رنگ‌وبویی از همین جهان روستایی و تأملی دارند.

او تحصیل خود را با الهیات در دانشگاه فرایبورگ آغاز کرد، اما به‌تدریج به فلسفه روی آورد. آشنایی با پدیدارشناسی ادموند هوسرل، مسیر فکری او را دگرگون کرد. هایدگر مدتی دستیار هوسرل بود، اما خیلی زود راهی مستقل در پیش گرفت. او پدیدارشناسی را از تحلیل آگاهی به سوی تحلیل هستی انسان و نسبت او با جهان برد.

مهم‌ترین اثر هایدگر، هستی و زمان، در سال ۱۹۲۷ منتشر شد. این کتاب یکی از دشوارترین و اثرگذارترین آثار فلسفی قرن بیستم است. هایدگر در آن به جای آغاز کردن از ذهن، سوژه یا شناخت، از «دازاین» آغاز می‌کند؛ یعنی موجودی که هستی برای او مسئله است. دازاین همان انسان است، اما نه انسان به‌عنوان موجودی صرفاً زیستی یا روان‌شناختی، بلکه انسانی که در جهان افکنده شده، با دیگران زندگی می‌کند، به سوی مرگ می‌رود و امکان اصیل یا غیراصیل زیستن دارد.

در هستی و زمان، مفاهیمی چون بودن-در-جهان، اضطراب، مرگ، زمانمندی، سقوط، اصالت و روزمرگی جایگاه مرکزی دارند. هایدگر نشان می‌دهد که فهم ما از جهان پیش از هر نظریه و شناخت علمی، در زندگی عملی و روزمره شکل می‌گیرد. ابزار، کار، زبان، ترس، مرگ و رابطه با دیگران، راه‌هایی هستند که از طریق آن‌ها دازاین جهان را می‌فهمد.

پس از هستی و زمان، اندیشهٔ هایدگر دچار چرخشی مهم شد. او کمتر بر تحلیل دازاین و بیشتر بر خود هستی، زبان، حقیقت، تکنولوژی، شعر و تاریخ متافیزیک تمرکز کرد. در آثار متأخر، هایدگر از زبان به‌عنوان «خانهٔ هستی» یاد می‌کند و شعر را راهی برای نزدیک‌شدن به حقیقتی می‌داند که تفکر مفهومی و تکنولوژیک قادر به دریافت آن نیست.

هایدگر در رسالهٔ پرسش تکنولوژی، تکنولوژی را صرفاً مجموعه‌ای از ابزارها نمی‌داند، بلکه آن را شیوه‌ای از آشکارشدن جهان می‌فهمد. در نگاه او، تکنولوژی مدرن جهان را به ذخیره، منبع و مادهٔ قابل بهره‌برداری تبدیل می‌کند و انسان را نیز در همین منطق قرار می‌دهد. از این رو، خطر اصلی تکنولوژی نه دستگاه‌ها، بلکه نوع نگاه مسلط آن به هستی است.

زندگی فکری هایدگر با مناقشهٔ سیاسی نیز همراه است. او در سال ۱۹۳۳ ریاست دانشگاه فرایبورگ را پذیرفت و مدتی با حزب نازی همراه شد. این بخش از زندگی او بعدها به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در تفسیر فلسفه‌اش تبدیل شد. با وجود این مناقشه، تأثیر فلسفی او بر متفکرانی چون ژان پل سارتر، هانس گئورگ گادامر، هانا آرنت، هربرت مارکوزه، پل ریکور، ژاک دریدا، میشل فوکو و بسیاری از جریان‌های فلسفهٔ قاره‌ای انکارناپذیر است.

هایدگر در سال‌های پایانی عمر در فرایبورگ و مسکیرش زندگی کرد و همچنان به نوشتن، سخنرانی و بازاندیشی در باب زبان، شعر، تاریخ فلسفه و نسبت انسان با هستی ادامه داد. او در ۲۶ مه ۱۹۷۶ درگذشت و بنا به خواست خود در زادگاهش مسکیرش به خاک سپرده شد.